Posted by: sirjana | मार्च 27, 2014

उपहारले दिएको दुःख

उपहार भन्ने बित्तिकै खुशी भन्ने बुझ्छु म र अरुले पनि त्यसरी नै बुझेका होलान् भन्ने लाग्छ मलाई । तर पाल्पाको बौघा गुम्बा गा.वि.स.को बोटे गाँउ, छेर्लुङमा उपहारले माझी महिलाहरुको अनुहारमा आँशुका थोपा ल्याएको देख्दा नरमाइलो लाग्यो । त्यस गरिब बोटे÷माझी गाँउमा दुई वर्ष अधि महिलाहरुलाई उपहार भनी बाख्रा दिईको रहेछ एक सहकारी संस्थाले हेफर भन्ने संस्थाको सहयोगमा । उनीहरुलाई बाख्रा उपहार संगै बाख्रा पालन गर्ने साधारण तालिम र बाख्राको खोर बनाउन ऋण समेत दिएको रहेछ । उपहार त उपहार नै हो । उपहार लिने बेला सबैले दंग परेर लिए । उपहारले कसैले गर्जो पनि टारे होलान् र कसैले दुई छाक मिठो पनि खाए होलान् ।

20140325_120647

उपहार पाउने मझी महिलाहरु

अहिले उनीहरुलाई उपहारले रुनु न हाँस्नु बनाएको छ । उपहार दिने सहकारी संस्थाका प्रतिनिधिले आज एक्कास्सि आएर “तपाईहरुले उपहार र्फिर्ता दिनु पर्छ किनभने त्यो उपहार तपाईहरुले अर्को समूहलाई दिनुपर्छ” भने । उनीहरुले त्यस गाँउका सबै घरघरमा पुगेर बाख्राको अवस्था पनि हेरे । उनीहरु भन्छन्, “तपाईहरुले बाख्रा राम्ररी पाल्नु भएको छैन, स्याहार पुगेको छैन, खोर पनि राम्रो छैन, खोर बनाउन ऋण दिएका थियौ के गर्नुभयो?” उनीहरु चुपचाप सुनिबस्छन् । उनीहरु मध्ये एक टाठी महिला फेरी भन्छन् “तपाईहरुले हिजो २३ सयमा २३ सय नै नपर्ने पाठी किनेर ल्याउनु भएछ, त्यस्तो पाठी त हामीले अरुलाई कसरी उपहार दिन सक्छौ ? सक्दैनौ । ल तपाईहरुको समूहले निर्णय गर्नुस् के गर्नुहुन्छ ?” सबैजना अवाक रहन्छन् । माझी महिलाहरु मध्ये एक जना महिलाले बल्ल बल्ल बोलि फुटाएर भन्छिन्, “४ महिना थपिदिए हुने थियो ।” फेरी उनी भन्छन्, “त्यो गर्न मिल्दैन । तपाईहरु मध्ये २–४ वटा बख्रा मात्र लैजान लायक छ अरु छैन, किनेर ल्याएको पनि छैन । तपाईले पैसा दिने हो कि बाख्रा नै दिने हो निर्णय गर्नुस् ।” फेरि सबै अवाक हुन्छन् । समूहका एक महिला सानो आवाजमा, महिना थपिदिए हुन्थ्यो भन्छिन् । तर सहकारी संस्थाका ठाठि महिला भन्छिन् “सरहरुले अर्को समूहलाई उपहार दिनुपर्छ ल्याउनु भन्नुभएको छ, मिल्दैन ।” पछाडि पट्टि महिलाहरु खुसुरपुसुर गर्छन्, “हामीलाई उपहार फिर्ता गर्नुपर्छ भन्ने थाहै भएन ।” अर्कि समूहका नेता जस्तो देखिने महिलाले “तपाईहरुले अलि अगाडि खबर गर्नुभएको भए केहि गथ्यौ, साता दिन अगाडि मात्र खबर गर्नुभयो अब के गर्ने होला ।” फेरी टाठि महिला भन्छिन्, “तपाईहरुको समूहले निर्णय गर्नुस् कहिले दिने र कसरी दिने । तपाईहरुको उपहार दिन लायक छैन ।” समूहमा एक पुरुष पनि थिए । उनले भने, “त्यसो भए पैसै दिऊ” । पैसा दिनुपर्ने भएपछि सबैको मुख कालोनिलो भयो । एक जना महिलाले त छेऊमा छोराले छुकछुक ग¥यो भनेर रिसले चड्काई हालिन । बिनसित्ति केटोले उपहारको रिस खेप्नुप¥यो । उ आँसु र सिगाँन बगाउँदै आमासंग टासिएर बस्यो । फेरी ती सहकारीको टाठि महिलाले भनिन्, “कति पैसा दिनुहुन्छ र कहिलेसम्म तपाईहरुको समूहले निर्णय गर्नुस् ।” माझी महिला मुखामुख गर्छन् । फेरी त्यहि समूहका नेता महिला भन्छिन्, “हामी गरिब छौ सरलाई रकम कम गरिदिनु भन्दिनुस् न” । सहकारीका अन्य प्रतिनिधिहरु चुपचाप लाग्छन् तर टाठि महिला एकछिन् सोचेर भन्छिन्,“तपाईहरुले बजारबाट २३ सयमा पाठी किनेर ल्याउनु भएछ, त्यसमा सय कम गरेर २२ सय दिनुस् न” । सबैले ठाँउको हल्लाए र बैशाखसम्ममा सबैले उपहार बराबरको (३२ वटा बाख्रा) ७० हजार ४ सय रुपैया तिर्ने निर्णय गरे ।

 

20140325_123104

सहकारीबाट अएका प्रतीनिधी र कर्मचारीहरु (दहिनेबाट पहिलो तीन जन)

हेफरको सहयोगमा त्यस महिला सहकारीले गरिब परिवारलाई बाख्रा दिने (जसलाई उनीहरुले उपहार भन्ने रहेछन्) र २ वर्ष पछि ती गरिब परिवारसंग उपहार र्फिर्ता लिएर अर्को परिवारलाई दिने रहेछन् । तर यो कुरा उनीहरुले माझीहरु स्पष्टसंग बताएका रहेनछन् । माझीहरुले उपहार फर्काउनु पर्दैन भन्ने बुझेका रहेछन् । संस्थाका प्रतिनिधिहरुले उनीहरुलाई समूह नबनाइन्जेलसम्म उपहार फर्काउनु पर्दैन भनेका रहेछन् । भन्नाले उनीहरुले त्यहाँ समूह बनाउनलाई दुई वर्ष लगाएछन् तर समूह कसरी परिचालन गरिन्छ र समूहमा निर्णय कसरी गरिन्छ भन्ने सिकाएनछन् । त्यसैले होला समूहमा निर्णय गर्नस् भन्दा उनीहरु अक्क न बक्क परेका र अन्त एक जना पुरुषले समूहको निर्णय गरिदिए । दुई वर्षमा बाख्राले ४ पटक सम्म व्याउने हुँदा उनीहरुले बाख्रा पालनले राम्रै गरे होलान् भनेर सोचेका होलान् । सहकारीका वा हेफरका स्टाफहरु त्यहाँ कटिपटक बाख्रा हेर्न आए त्यो त थाहा भएन तर बाख्रालाई बाध्ने, खान दिने, स्याहार गर्ने र खोरको बारेमा उनीहरुले गरेको प्रतिक्रिया सुन्दा उनीहरु त्यहाँ बाख्रा हेर्नलाई पहिलो चोटि नै आएजस्तो लाग्यो । बाख्रा पाल्ने तालिम त दियो तर तालिमको अवलम्बन गरेको छ÷छैन हेरेन । दिनभरी ज्यालादारी र खेताला काम गर्नेहरुले बाख्राको स्याहार कसरी गर्छन् वा गरे गरेनन् भन्ने कुरा हेरेनन् । समुदायलाई स्पष्ट सूचना दिनुपर्ने त्यो पनि दिएनन् । यो कुरा हेफरलाई थाहा हुन्छ हुदैन थाहा छैन र सहकारीका प्रतिनिधिहरुले पनि बुझे बुझेनन् थाहा छैन । तर मेरो लागि यो महत्वपूर्ण सिकाई भएको छ । सूचनाको अस्पष्टता र अनुगमनको कमजोरीले गर्दा गरिब परिवार उपहारको क्षणिक आनन्दमा रमाउँदा अझै गरिबिमा धकेलिने त होइन भन्ने लागिरहेको छ ।

 

Posted by: sirjana | मार्च 6, 2014

Nepal’s Women’s Movement: Global to Grassroots

Patriarchy and Women’s Movement

Patriarchy is commonly understood as the rule of the father where women, younger men and children of the family are ruled. Seira Tamang in her article on ‘Legalizing State Patriarchy in Nepal’ coins the definition given by Eileen Boris and Peter Bardaglio, which is “Struggle between women and men to control women’s labour power”. Hence, in patriarchy, adult male holds the power, position, authority, resources and lineage. This power inherited through patriarchy, men subjugate and subordinate women.

One of the key issues of the feminist or women’s movement is the patriarchy. Feminist or women rights activists all over the world raised questioned on women’s subordinated position. Throughout the world feminist or women’s right activists and/or scholars have criticize patriarchy. For them patriarchy is the root cause of women’s subordination. They see public and private dichotomy, unequal treatment in suffrage, wage and inheritance, control in reproduction, violence against women and sexual harassment as the product of patriarchy.

Historically, patriarchy started from family, society and then at state level. When patriarchy reached at the state level, it becomes institutionalized in laws and becomes wide. Every action of domination towards women becomes legal and state provides protection to patriarchal norms and values practiced in family and society. Seira Tamang’s article on ‘Legalizing State Patriarchy in Nepal’ provides critical analysis on historical process of protecting patriarchy in Nepal. She has done in depth analysis of Muluki Ain and its component on family law, marriage, property rights, divorce, adoption of child, remarriage, citizenship and so on. For instance, she gave an example of property rights where women do not get her share in the ancestral property. Similarly, women cannot transfer citizenship to her child. These were the patriarchal values that were legalized. Because of discriminatory law on inheritance, women’s were excluded from resources and become economically excluded and poor. Similarly, when women were banned from providing citizenship to her child, her motherhood is questioned. Not only that, child born without recognized father was penalized without being guilty, as he/she could not get citizenship. In this way patriarchy was legalized and strengthen by the state. Interim Constitution 2007, recognizes the equal citizenship rights, however, it is not being implemented properly. Officials in government are engrained in patriarchal thinking and find it unacceptable to provide citizenship from mother’s side. Women’s rights organizations are still advocating for it.

Patriarchy is the cause for women subordination for feminist movement. Women’s realization and awareness on their lower condition and position ask question on the practices that are deeply rooted in patriarchy in the society. It took momentum in 19th century in USA, Canada and some countries in Western Europe. In the beginning, women rights issues were raised by middle-class white females. They mostly talk about equal treatment to men and women, labour rights and voting rights. Early movement of feminism is known as first-wave feminism. Second-wave feminism began in 1960s from USA and spread throughout Western world. It covered wider issues including sexuality, reproductive rights, family, property, equal pay for equal work, work environment and so on. Third-wave feminism arises in late 1980s critiquing first second-waves of feminism. It calls for the recognition of women, as heterogeneous group i.e. there are differences of women on the basis of colours, ethnicities, nationalities, religions and cultural background. Black feminist raised the issue of discrimination based on colour/race and ethnicity. Third world feminist raised the issue of ethnicities, religions and cultural background along with colonization. They said that not only women but also men with colour or colonized background are discriminated by white women. Or in other words they raised the question of subjugation of women and men by dominant men as well as women.

Nepal women’s movement agenda and issues were also developed in similar fashion. It all started with the awareness campaign and right to vote during movement of democracy in 1950 (2007 B.S.). Some call it by product of the national movement to overthrow Rana regime and establish democracy. In the course of mobilizing people, it started to mobilize women in the cities. They were not only from cities but also from high or middle class family and high caste women. Hence, their agendas were mainly education, awareness and voting rights. During Panchayat era, government of Nepal implemented training and awareness program for women and policy was reformed. Seira Tamang in her article indicates such changes occurred during Panchayat era (in 1963) where MulikiAin (National Code) was amended. There were two main pints, which are (a) equality before the law and (b) special privileges for women (Vaidya and Manandhar, 1985: 290-91).Shivamaya Tumbahngfe in her book Nepalma Mahela Andolan (Women’s Movement in Nepal) explained different activities of women’s movement during Panchayat era and most of them were either related to political party’s activities or student’s activism relating to women’s rights establishment. So, they are not solely women’s activism done by women’s group rather they were activities of political parties. However, women’s consciousness on women’s lowers status in law, insignificant participation in development and political organization was there. Due to external development agendas, state had to change laws, policies and formed women’s organization within Panchayat system as a specialized agency. From the point of movement, there was hardly any activity during that era that could be considered movement because women’s were mobilized by political interest. However, few activities and donor-funded studies were done in the status of women in 1970s. Such studies provided theoretical as well as empirical framework to raise issues on women’s rights. Right after the restoration of democracy in 1990, women started to organize themselves in different organizations. For example, they organize as NGO, sister organization of political party, journalist women’s association, women’s labour association, mother’s groups, indigenous women’s association, Dalit women’s association, single women’s association and so on. Most of the women raise their agenda through donor-funded activities. Seira Tamang in another article on women’s movement titles it as ‘Bikeshe Naribaad’ (i.e. development feminism) because feminist agenda and activities were set by the development projects. At the same time, open political environment gave women from different caste and ethnic group to set and voice their agenda. For instance, Dalit women raised the issue of discrimination and untouchability within women and indigenous women raised the issue of identity and culture. So, these women argued the difference among women and indicated that women agenda and issues are not universal.

The starting point of women’s movement throughout the world is patriarchy. At the beginning of the women’s movement, voice of educated and well off women was prominent which made platform for other women to raise their voice as well. Hence, the voices of women from different groups added significant value to women’s movement. Women’s rights agendas were set accommodating their voices.

Global and National Agenda of Women’s Movement

Globally as well as nationally, women’s agendas were changing. The change can be seen clearly at the level of thought and at the level of policy. For instance, Bina Pradhan in her article ‘Gender and Human Development’ explained the changing global development agendas for women after 1970s. Three different policy approaches were followed from the decade of 1970. “Women in development” (WID) was applied in 1970s, “women and development” (WAD) in second half of 1980s and “gender and development” (GAD) from 1980s to till to date. WID perspective is based on the modernization and guided by the neo-classical economic theory. WID policy was influenced by liberal feminism which suggests that education and employment will change the society and bring equality among men and women. As WID could not bring expected change in society, WAD policy was adopted. WAD was influenced by Socialist (Marxist) feminism. WAD assumed that economic empowerment of women and change in international structure will bring equality. Bina Pradhan writes GAD applies capability approach explicitly recognizes human diversity as manifest in race, ethnicity, age, gender, sexuality and geographic location. In this sense, GAD has followed Socialist feminism as well as incorporated the essence of Third-Wave feminism. The GAD strategy was empowerment, legal reform and mainstreaming. It assumes that capabilities of women, as compared with men, appear central to women’s quality of life that will bring them into an egalitarian relationship with their male counterparts both within and outside the household (Pradhan, 2006).

Globally women’s agenda were written explicitly in the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW) adopted in 1979 and came into force in 1981 has set standard to improve women’s condition and position. It set out international standard, in relation to law, for the protection and promotion of women’s rights. Since, Nepal has ratified it in 1991, it is applicable as law in Nepal. Similarly, World Conferences on Women raised issues from around the world. Fourth World Conference on Women held in Beijing in 1995 has set out 12 Critical Areas of Concern. They are: women and poverty, education and training of women, women and health, violence against women, women and armed conflict, women and the economy, women in power and decision-making, institutional mechanism for the advancement of women, human rights of women, women and the media, women and the environment and the girl-child. The Critical Areas of Concern has played important role in the arena of development sector.

Nepal’s development sector has been focusing on the 12 Critical Areas of Concern. Sometime one is given more weightage than in other depending on the need. After the peace agreement between government and Maoist, development sector is more focused on the women in peace and security or armed conflict. During the Constituent Assembly, issue of women in power and decision-making was more focused. All the critical areas of concerns are important from women’s perspective but the more weightage is given to one issue at some point of time than in other depending on the situation. At the national level broader issues such as women in power, decision-making, participation, women in media and institutional mechanism for advancement of women are focused. Local are more focused at education, health, employment or economic enhancement, violence against women, environment and girl child are more focused. Some of the related issues are dowry, alcoholism and violence, witchcraft and violence, domestic worker and violence, women trafficking, single women and so on.  These issues have taken concern of media as well as greater public at grassroots level. So, national level agendas or issues are of institutional level where are grassroots level are more of a personal level.

Diverse and Disperse but still a Movement

Women’s movement in Nepal is sometime questioned whether it is a movement or not. When definition and characteristics of social movement is matched together, women’s movement of Nepal shows that features. Here I have compare the characteristics of social movement mention by Josheph R. Gusfield with women’s movement of Nepal.

Josheph R. Gusfield characterized “social movements in being socially shared activities and beliefs directed toward the demand for change in some aspect of the social order”. Gusfield indicates basically five characteristics in the definition of social movement. They are: (i) socially shared, (ii) activities and beliefs, (iii) demands, (iv) change, and (v) social order.

i) Socially Shared: Women’s movement of Nepal does have socially shared beliefs and actions. Women’s rights organization and networks speak of patriarchy, women’s subordination, women’s empowerment, women’s participation in decision and so on. In the beginning of 1990s women leaders had hard time recognizing differences and diversity among women. For instance, Dalit women as well as men were discriminated in the society by so called upper caste women whether she is rich or poor was gone unnoticed when blanket approach was applied and saw all women are same, indigenous women’s cultural and linguistic rights were seen as fundamentalists, in the case of Madheshi women dowry was the only issue that was counted. After the millennia, growing voice of women from different caste and ethnic group, women’s leaders has recognized the diversity of women in Nepal. Shadow report on CEDAW submitted from NGO sector to Committee on the Elimination on the All Forms of Discrimination Against Women at UN had included these issues of different groups of women as emerging issues that were not included before. Issues of Dalit women such as untouchability, issue of indigenous women such as identify, culture and language, issue of Muslim women is related to religion and Madheshi and Karnali women’s issues came under geographical exclusion, and widow women’s issue was incorporated in the issue of single women. So, women’s movement raises overall aspect of human rights issues of women. Women raising these issues may raise it from their own perspective that might not match with another group. However, they raise voice for the equity and equality as well as increase in their condition and position.

ii) Shared activities and beliefs: Women’s movement had shared activities and beliefs for that call for social change. Women groups and organizations are involved in different advocacy activities asking for equal rights. In many cases they are organized as the organization’s annual plan of action, sometime as project activities, sometime party activities and sometime with women’s willingness. Because of its nature, it is also labeled as ‘vikashe naribaad’. Even though it is labeled as ‘vikashe naribaad’, it supports the cause of women and develops women’s agency. So, women’s activism is more of a collective action that has come from the need of women and asks for the change. For instance, Tharu women ask for proper remuneration, respect and end discrimination for those who have been working as Kamlahri (i.e. Domestic worker). Badi women (women of artisan caste who traditionally sings and dance) raised the issue of recognition, respect and citizenship rights of mothers. “Occupy Baluwatar” movement has especially ask the state to act to stop violence against women. So, women of different groups have organized activism in different way but they got support from other women as well as men.

Women’s agenda and issues were seen as guided from donor and hence criticized for being donor driven. Of course, some agendas are set globally and donors give funding according to it. Policy implementation of GAD can be taken as an example where donor funded on the mainstreaming, empowerment and legal reform for women. Within each of the strategic policy, women at national level identified their issues of advocacy. Women took the ownership over these issues. Hence, these became the part of shared beliefs.

iii) Demands:  Women’s movement today, call to the end all forms of discrimination and address their situation through gender and social inclusion. Women’s demands are seen in hype during the situation where political movements are increasing. So, it is seen as the by-product of political activism.  History of women movement showed that women started organizing themselves when they were affiliated with political organization. Their affiliation aware and gave idea on organizing themselves for their rights. During the Panchayat era there was hardly any movement. After the restoration of democracy, women rights activists started to organize and demand for their rights. At the beginning, it was more like focused on fulfillment of basic need such as education, health and participation. Later, it was equal inheritance, abortion and marital rape. Now, it is focused in equal citizenship right, power sharing in state’s mechanisms, proportional representation, sexual harassment, transitional justice and access to justice.

iv) Change: Women are calling for change in the society and in the patriarchal norms, values, policy, rules, authority and mechanisms. State has addressed many of the issues of women in the form of law, ratified different Conventions and international laws but at the level of implementation it is not implemented properly. 33 percent participation of women in state mechanism was ensured in Interim Constitution of Nepal. When we see in the state structures, there is hardly any area where there is representation of 33 percent of women. So, women are asking for the change in those areas. Similarly, at the level of society, women are implementing different program activities such as awareness rising through social mobilization or media. These kind of activities organized through NGOs are not considered a social movement by definition. However, these activities organized by NGOs have brought significant change. Due to the awareness raised among women and men, they participate and call for social change.

v) Social order: Social movement demand for change in social order or system. Women’s agenda of women in Nepal ask for change in laws that are based on the Hindu philosophy and patriarchy. As mentioned above, citizenship rights, equal inheritance, right over women’s body, power sharing and proper implementation of national and international laws. Women’s subordination and subjugation starts from home, so women’s movement at some point demand for change starting from home to state. Therefore, women’s agenda can be seen at private level that ask to change in legal provisions in family, marriage, property, abortion and adoption laws. At state level it ask for participation, positive discrimination, inclusion and power sharing.

Women’s movement of Nepal when compared with the key features or characteristics of social movements, it matches with it. The degree might be different in five characteristics but there is involvement. Some people might say it is development not a movement when it is seen at the organization level. It has that distinct characteristics in the case of Nepal but because of that development activity women’s voices were raised. Development activity worked as the catalyst for brining voices of women in forefront.

Conclusion

Women’s movement throughout the history has gone through several changes in its nature and ideology. In a way it has taken the cumulative path. It has been generous enough to include different issues of women from different socio-cultural background. Globally, it started brining up issues of middle-class educated white women and now it has incorporated the issue of race, ethnicity, culture, geography and age. Similarly, it started with education and awareness, and now reached to the point of diversity of women. Women with different background are taking collective action to bring about change. In case of Nepal, collective action might not be seen at the mass level but it is seen at the level of ideology.

 Bibliography

Gusfield, Joseph R. (ed.). 1970. Protest, Reform and Revolt: A reader in Social Movements. New York:John Wiley & Sons, Inc.

Pradhan, Bina. 2006. Gender and Humand Development. In Nepal: Readings in Human Development. Sriram Raj Pande, Shawna Tropp, Bikash Sharma and Yuba Raj Khatiwada (eds.). Kathmandu: UNDP.

Tamang, Seira. 2000. Legalizing State Patriarchy in Nepal. In Studies in Nepali History and Society.Kathmandu: Mandala Book Point. Vol. 5 No 1. p. 127-156

Tamang, Seira. 2004. Nepalma Vikeshe Naribaad. In Nepalko Sandarbhama Samajshastriya Chintan (Sociological Thought in the Context of Nepal). Dosen, Mary and ProtyushOnta (eds.). Kathmandu: Social Science Baha.

Tumbahangphe, Shiva Maya. 2002. Nepalma Mahila Andolan (2004-2046) [Women’s Movement in Nepal (2004-2046). Kathmandu: Akhil Nepal MahelaSangh.

Vaidya, Tulasi Ram and Tri RatnaManandhar. 1985. Crime and Punishment in Nepal. Kathmandu:Bini and Purna.

Posted by: sirjana | मार्च 13, 2013

Limbu Names

From the past few years I have been asked to find Limbu names for our new family members. I’m always happy to find good names for new babies. Recently, I’ve been asked to find names again and I come up with the following names.

 

Limbu

Nepali

English

Akawama/Akawanama (name of a diety)

Mangala

 

Angsi

Gyani/Mahatma

 

Ajuni/Anjiri

Amar

Eternal, Immortal

Ikkisum

Raagini

Music

Iklu

Dhoni

Voice/Sound

Iksa

Prithvi/Bhuwan

Earth

Iksum

Prabhav

Impact

Injum

Siddhantha

Theory/Principle

Ingdut

Upadesh

Preaching

Indhang

Pratistha/Samman

Prestige/Dignity

Ingbhan

Prachar

Publicity

Ingbho

Sanchar

Communication

Ingsum

Shakti/Pratap

Power/energy

Ingso

Kriti

Fame

Ichap

Rachana

Composition

Iching

Bhawana/Bhav

Feeling/Emotion

Ina

Bansha

Lineage/dynasty

Indha

Bharosha

Confidence

Ibu

Pratik/Laxyan/Shanket

Symbol

Imet

Chhaya

Shadow/Image

Ila

Kala

Acting

Itcham

Bivek/Buddhi

Conscience

Itching

Kalpana/ Bhawana/ Akangsha/Abhilasha

Imagination/ Ambition / Aspiration /Longing

Ityang (wa)

Swoyatata

Autonomy

Itla

Murti

Idol/Image

Isri (astro – one of the constellations)

Ashwani

 

Usuru

Saral

Simple

Oisum

Udar/Udarta

Generous

Omu

Khushi/Harsha/Prafulla

Glad/Gheerful

Otti

Prakash/Jyoti

Light/Ray

Opma (to be illuminated/to be lighted)

 

 

Kapsang/Kambrang

Samrakchan

Protection

Kamphura (name of a Limbu god)

 

 

Kujang

Sikhar

Summit

Kudim

Purnata

Absolute/Perfection

Kumuk

Shakti

Power

Kumun

Gati/Chalayamanta

Motion/Movement

Kusang

Safalta

Successful

Kusum

Shar

Essence/Core

Jojiri

Juhi

Jasmine

Kettak

Dharti

Earth/World

Khama

Puja

Worship

Kham/Khambek

Mato/Jamin

Soil/Land

Khasam

Shavyata

civilization

Khasing

Bivek/Buddhi

Rationality/Knowledge

Khasuk

Tikchyanta

Talented/Intelligence

Khem

Saundarya

Beauty/aesthetic quality

Khemsing

Lalitya/Shova

Beauty/loveliness

Nagmok

Panchatatwo

Five elements

Chaitlungma

Shristee/Sirjana

Creation

Chunjun

Komal

Tender

Chotlung

Siddhi/Purnata

Achievement/Accomplishment

Cherungma

(goddess or spirit who protects humans from the impact of evil look)

 

 

Chesung

Kosheli

Gift

Tangjum

Ghanistatha

Intimacy

Tamsin/Tamsimma

Koshish/Prayatna

Attempt/endeavour

Tarak

Sworga/ Sky/ Antarikshya

Sky/space/heaven

Tarang

Sanghu/Pool

Bridge

Tagera (Universal/Omnipresent god)

Sarvabyapi

 

Tangsang

Akash

Sky

Tangsot

(offering made to the god)

 

 

Tangsep

Rakchya

Protection/security

Tanam

Prabhat/Mirmire

Dawan/ (early) morning

Tepkho

Abishkhar

Discovery

Tappeso Perunghang

(on of the first ten Limbu Sardar or principalities in Limbu history)

 

 

Tanchippa/Tanchoppa

Sukra

Venus/Morning star

Tiding

Ujjwal/Prskashman / Jwajalyaman

Bright/full of light

Tiyen

Ujalyo

Brightness/Pure

Tummihang/Tummyang

Mantri

Minister

Tomang

Buddha Bhagwan

Lord Buddha

 

 

 

 

 

 

Mim

Maya

Love

Mingso

Yash

Glory

Mimiding

Gaurav/Mahima

Glory

Mirak

Jwala

Flame

Misam

[Actual meaning of misam in Limbu is the soul of fire. In Mundhum, it is understood as the ceremony or ritual of seeking the fire warmth, light through (the recitation of) incantations)]

Jyoti

Light

Misum (flame of fire)

 

 

Misek

Jhilko

Spark

 

 

 

 

कुरा सन् २००१ को हो । किरात याक्थुङ चुम्लुङको जनवकालत कार्यक्रम अन्र्तगत उच्च शिक्षामा लिम्बू भाषा पठन पाठन गर्नको लागि त्रिभूवन विश्वविद्यालय (त्रिवि) संग पैरवी गर्ने जर्मको हामीले ग¥यौ । त्यो काम गर्न अघि हामीले केहि पूर्व तयारी गर्नुपर्ने थियो । त्यो पूर्व तयारीको काम नै मेरो लागि सबैभन्दा ठूलो सिकाई भएको छ । यो सिकाईलाई अन्य मातृभाषी समुदाय जो उच्च शिक्षामा आफ्नो भाषालाई पढाउन चाहन्छन् उनीहरुको लागि पनि अत्यन्त लाभदायक हुन्छ भन्ने मेरो आशा छ । यस लेखमा मैले उच्च शिक्षामा लिम्बू भाषाको पाठ्यक्रम बनाउने क्रममा गरेको अनुभव र सिकाइलाई प्रस्तुत गरेको छु ।
Image
लिम्बू भाषाको स्थिति र आवश्यकता पहिचान ः नेपालमा धेरै भाषाहरु छन्, करीब १२५ भाषाहरु बोलिन्छन् । ती भाषाहरु मध्ये थोरै भाषाहरु मात्र लेख्य परम्परामा ढलीसकेका छन्, केही ढल्ने क्रममा छन् र धेरै भाषाहरु अझै पनि आख्यान परम्परामा मात्र सिमित छन् । सिमित लेख्य परम्परामा कदम चालेका भाषाहरु मध्ये लिम्बू भाषा पनि एक हो । निकै वर्षदेखि निरन्तर रुपमा प्राथमिक तहमा लिम्बू भाषाको पढाइ भइरहेको र सिक्किममा स्नातक तहसम्म लिम्बू भाषाको पठनपाठन भइरहेको अवस्था थियो । त्यसैगरी लिम्बू भाषामा अनौपचारीक शिक्षा पनि विभिन्न ठाउँहरुमा चलिरहेको र त्यसको लागि पनि पुस्तकहरु प्रकाशन भएको । तान्छोप्पा, थोक्ला, सेहोनाम्लाङ, लुङ्गा, लम्, पान्थरु, फक्ताङलुङ जस्ता पत्रपत्रिकाहरु लिम्बू भाषामा निस्किरहेका थिए । इमानसिंह चेम्जोङ, वैरागी काइला, पि.एस. मुरिङला, रणध्वज श्रेङ चोङबाङ, वि.वि. सुब्बा जस्ता व्यक्तिहरुका पुस्तक बजारमा आइसकेका थिए । बेला बेलामा लिम्बू भाषामा एकाध उपन्यासहरु पनि प्रकाशनमा भइरहेको थियो । लिम्बू भाषामा चलचित्रहरु पनि बनिरहेका थिए र गीति क्यासेटहरु त टन्नै निस्किरहेका थिए । लिम्बू भाषको शब्दकोश पनि प्रकाशन भइसकेको थियो । यहि परिपेक्षलाई हेर्दा हामीलाई लिम्बू भाषा साहित्य धनी फस्टाएको छ भन्ने लागेको थियो । बेलाबेला भाषणहरुमा मातृभाषाको भाषा साहित्यमा नेपाल भाषा पछि लिम्बू भाषा आउछ भन्ने सुनेका पनि थियौ अग्रजहरुबाट ।

लिम्बू समुदायका अगुवाहरुसंग बसेर जनवकालतका कार्यक्रमहरु तय गर्न बस्यौ । अगुवाहरुले पनि लिम्बू भाषा–साहित्यमा हाम्रो समुदायले राम्रो गरिरहेको र लिम्बू भाषालाई सधै प्राथमिक शिक्षामा मात्र सिमित गर्न नहुने विचार आयो । अग्रजहरुले यसलाई माथिल्लो तहमा लैजानु पर्ने र लिम्बू भाषाको विकासको लागि हामीले लिम्बू भाषालाई उच्च शिक्षामा लैजानै पर्छ भन्ने धारणा राख्नुभयो । यही कुरालाई मध्य नजर राख्दै हामीले प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा लिम्बू भाषा पढाउनको लागि त्रिविसंग पहल गर्ने निर्णय ग¥यौ ।

प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा लिम्बू भाषा पठनपाठनको लागि पहल ः लिम्बू भाषालाई उच्च शिक्षामा पढाउन आवश्यक छ भन्ने ठहर भइसकेपछि त्यसको कार्यान्वयनका कदमहरु चालियो । किरात याक्थुङ चुम्लुङका तत्कालिन महासचिव अर्जुन लिम्बू लगायत अन्य पदाधिकारीहरु तथा लिम्बू अगुवाहरु त्रिविको सम्बन्धीत कार्यालयका पदाधिकारीहरुसंग लिम्बू भाषको पठनपाठन बारे कुराकानी गर्नुभयो । यसका साथै त्रिविका प्राध्यापकहरुसंग पनि लिम्बू भाषामा पठनपाठन बारे कुराकानी भए । यति भइसकेपछि हामीले चरणबद्ध ढंगबाट काम गर्नुपर्ने कुराको सूची तयार भयो । पहिलो प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा पढाइने लिम्बू भाषाको पाठ्यक्रम (कोर्स अफ स्टडी), दोस्रो कक्षा संचालन गर्न सकिने संभावित क्याम्पसहरुको सूची र तेस्रो प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा लिम्बू भाषा पढाउनको लागि त्रिविमा प्रस्ताव पेश गर्ने ।

लिम्बू भाषामा प्रविणता प्रमाणपत्र तहको पाठ्यक्रम तयार गर्ने र अन्य कामहरुः पाठ्यक्रम बनाउने काम हाम्रो लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौति भयो । यो कामको लागि चुम्लुङले नेपाल भाषको प्राध्यापक डा. सुन्दरकृष्ण जोशीको सहयोग लिने भयो । त्यसमा काम गर्न विभिन्न क्याम्पसहरुमा काम गरिरहनुभएका लिम्बू प्राध्यापकहरु समावेश हुनुभयो । चुम्लुङका महासचिव अर्जुन लिम्बू आफै पनि त्रि–चन्द्र क्याम्पसका प्राध्यापक हुनुहुन्थ्यो । मेरो काम चाहि उहाँहरुलाई आवश्यक सेवा प्रदान गर्नु र त्यस कामको डकुमेन्ट गर्नु थियो ।

पाठ्यक्रम बनाउन त्यति सजिलो रहेनछ भन्ने कुराको ज्ञान काम गर्दै जान्दा भयो । यो सुन्दा जति सजिलो थियो, गर्नु त्यत्ति नै गाह्रो । प्राध्यापक डा. सुन्दरकृष्ण जोशीले नेपाल भाषाको पठ्यक्रम तयार गरीसक्नु भएको कारण हामीलाई धेरै सजिलो भयो । उहाँको मार्गदर्शन हाम्रो लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो । त्यत्ति मात्र नभएर उहाँको छवीको कारण त्रिविले हामीले बनाएको पाठ्यक्रमलाई स्वीकार हुने बलियो आधार पनि बनिरहेको थियो ।

पाठ्यक्रम बनाउने क्रममा प्राध्यापक जोशीले तपाईहरुको व्याकरण स्थिति के छ भनी सोध्नुभयो, हामीले लिम्बू भाषाको व्याकरण बनिसकेको छ । ईमान सिं चेम्जोङ र सिक्किमका वि.वि. मुरिङलाले व्याकरण लेख्नुभएको छ भन्यौ । हामीलाई पाठ्यक्रममा कथा चाहिन्छ, त्यसको अवस्था के छ भन्नुभयो । त्यसमा हामीले सिक्किममा स्नातक तहसम्म लिम्बू भाषामा पढाइ हुन्छ त्यहाँ प्रयोग गरिएको कथा संग्रह नै यहाँ प्रयोग गर्न सक्छौ भन्यौ । प्राध्यापक जोशीले हुन्छ भनेर पाठ्याक्रममा त्यहि राखिदिनुभयो । उहाँले यो त प्रमाणपत्र तहको कोर्स हो यसमा हामीलाई उपन्यास पनि चाहिन्छ, उपन्यासमा के छ भन्नुभयो । हामीले पि.एस. सुब्बाले लेख्नुभएको थक्थाक्मा छ भन्यौ । उपन्यासमा समस्या भएन । निबन्धमा के छ भनी सोध्नुभयो, हामीलाई अप्ठ्यारो प¥यो । हामीसंग स्तरीय निबन्ध खासै नभएको पायौ । त्यसपछि अर्जुन लिम्बूले बालकृष्ण माबुहाङलाई एउटा निबन्ध लेखाउने सर्तमा बालकृष्ण माबुहाङको निबन्ध पाठ्यक्रममा राख्ने निर्णय ग¥यौ । त्यसैगरी समालोचना, गद्य, पद्य, आदिका कुराहरु आए, ती सबै हामीले सिक्किमको पाठ्यक्रमबाट साभार गर्ने भन्यौ । अब कुरो आयो महाकाव्य र खण्डकाव्यको । लिम्बू भाषामा त्यस्तो महाकाव्य वा खण्डकाव्य भन्ने रचना नै छैन भन्ने कुरा आयो । छलफल गरी यो नराख्दा के हुन्छ भनी प्राध्यापक जोशीलाई सोध्यौ । यो भाषाको पाठ्यक्रम हो, यो हुनै पर्छ भएन भने पाठ्यक्रम पूर्ण हुँदैन र त्रिविले त्यस्तो पाठ्यक्रमलाई मान्यता दिदैन भन्नुभयो । त्यस पछि उहाँले महाकाव्य नै नभए पनि महाकाव्य हुन लायक त्यस्तो कुनै रचना छैन भनी सोध्नुभयो । हामीले बैरागी काईलाले संकलन गरी लेख्नुभएको मुन्धुमहरु छन् भन्यौ । उहाँले त्यसैलाई महाकाव्यको रुपमा पाठ्यक्रममा राखिदिनुभयो । उहाँले शब्दकोशको स्थितिको बारेमा सोध्नुभयो । हामीले लिम्बू–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोश छ भन्यौ । उहाँले अहिलेलाई यो ठिकै छ तर नेपाली–लिम्बू र अंग्रेजी–लिम्बू भाषामा शब्दकोश हुन जरुरी छ भन्नुभयो । लिम्बू भाषाबाट अन्य भाषामा मात्र शब्दकोश भएर नहुने रहेछ, अर्को भाषाबाट आफ्नो भाषामा पनि त शब्दकोश चाहिन्छ भन्ने आभास हामीलाई भयो । यसरी हामीले धेरै सिक्किमबाट सापट लिएर, केहि नेपालबाटै निश्किएका र केहि नयाँ बनाउने सर्तमा पाठ्यक्रम तयार पा¥यौ ।

पाठ्यक्रम तयार गरीसकेपछि लिम्बू भाषा कक्षा संचालन गर्न क्याम्पस छनौट गर्ने काम ग¥यौ । यो काम पनि सुन्नमा जति सजिलो थियो, गर्नमा झन् गाह्रो । यस विषयमा प्रवेश गर्न अघि डा. चुन्दा बज्राचार्यलाई नेपाल भाषा कक्षा संचालनमा आइपरेका चुनौति बारे आफ्नो अनुभव सुनाउन अनुरोध ग¥यौ । उहाँको अनुभवले हामीलाई लिम्बू भाषा कक्षा संचालन गर्दा आउनसक्ने चुनौतिहरुको सामना गर्न रणनीति तयार गर्न मद्दत ग¥यो । उहाँले मातृभाषा कक्षाको मुख्य चुनौति नै विद्यार्थीहरुलाई यस प्रति आकर्षण गर्न रहेको बताउनुभयो । उहाँको कुरालाई ध्यानमा राखेर क्याम्पस छान्ने काम हामीले ग¥यौ । लिम्बूवान क्षेत्रमा लिम्बू भाषा लिम्बू समुदायले मात्र नभइ अन्य समुदायले समेत बोल्ने ठाँउ पान्थर भएको कारण पान्थरको क्याम्पसमा प्रारम्भिक रुपमा लिम्बू भाषामा प्रविणता प्रमाणपत्रको कक्षा संचालन गर्ने निधो ग¥यौ । अनि बिस्तारै अन्य जिल्लामा कक्षा संचालन गर्ने निधो ग क्याम्पस छान्ने काम हामीले ग¥यौ । लिम्बूवान क्षेत्रमा लिम्बू भाषा लिम्बू समुदायले मात्र नभइ अन्य समुदायले समेत बोल्ने ठाँउ पान्थर भएको कारण पान्थरको क्याम्पसमा प्रारम्भिक रुपमा लिम्बू भाषामा प्रविणता प्रमाणपत्रको कक्षा संचालन गर्ने निधो ग¥यौ । अनि बिस्तारै अन्य जिल्लामा कक्षा संचालन गर्ने निधो ग¥यौ । काठमाण्डौं उपत्यकामा लिम्बू भाषा संस्कृतिको उत्थान गर्नुपर्छ भन्ने जमातको उपस्थिति भएको कारण अर्को एउटा कक्षा पाटन क्याम्पसमा गर्ने निष्कर्ष निकाल्यौ । पाटन क्याम्पसमा लिम्बू विद्यार्थीहरुको संख्या धेरै भएको कारण यहि बाट शुरु गर्ने सुझाव आयो । यसरी दुई क्याम्पसहरु प्रारम्भिक कक्षाका लागि छनौट भए ।

पाठ्यक्रम र क्याम्पसको छनौट गरिसकेपछि त्रिविमा गएर प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा लिम्बू भाषा पढाउनको लागि निवेदन पेश गरियो । निवेदन बिना विवाद स्वीकार भयो । किरात याक्थुङ चुम्लुङको यो पहलकदमी सफल भयो । हाम्रो खुशीको सिमा रहेन ।

तुहिएको सपना ः हामी अब लिम्बू भाषामा प्रविणता प्रमाणपत्र तहमा लिम्बू भाषामा कक्षा संचालन हुन्छ भन्ने कुरामा निश्चित थियौ । त्यसको लागि पाठ्य सामग्रीहरु बनाउने काम एकातिर भइरहेको थियो भने अर्कोतिर भाषा कक्षा संचालन गर्ने बारे प्रचार प्रसार र विद्यार्थीहरु पनि सक्दो धेरै भर्ना गर्ने तरखरमा लाग्यौ । कक्षा संचालन हुने भयो भने म आफरु पनि भर्ना हुने साथै भाई र एक दुई जना साथीहरुलाई एकैसाथ भर्ना हुने सल्लाह गरेका थियौ । समय बित्दै गयो, लिम्बू भाषामा प्रविणता प्रमाणपत्र तहको लागि भर्ना खुलेन । के भयो भन्दै बुझ्दै जान्दा त्रिविले बिस्तारै प्रविणता प्रमाणपत्र तह हटाउदै जाने र त्यसको ठाउँमा १० जोर २ वा उच्च माध्यमिक शिक्षा नीति लागू गर्ने भएको कारण नयाँ कोर्षरु लागू नगर्ने भन्ने थाहा लाग्यो । लिम्बू भाषामा उच्च शिक्षाको पठनपाठन त्यत्तिकै भयो । मेरो लिम्बू भाषा पढ्ने रहर पनि अधूरै रह्यो ।

केही सिकाईहरु ः मातृभाषामा शिक्षा दिनुपर्छ भनी हामीले आन्दोलन गरी रहन्दा हामीले हाम्रो भाषा साहित्यलाई समृद्ध बनाउन के गरीरहेका छौ भन्ने तर्फ पनि ध्यान दिनुपर्छ । लिम्बू भाषा लेख्य परम्परामा ढलेको निकै समय भइसकेको भएता पनि हामीले धेरै गर्न बाँकि राखेका रहेछौ भन्ने अनुभव मैले गरे । हल्काफूल्का साहित्यिक सामग्रीहरु हामीले हाम्रो मातृभाषामा प्रशस्तै निकालेका रहेछौ तर गहकिला साहित्यको खाँचो यथावत रहेछ । हामीसंग उच्च शिक्षामा पठनपाठन गर्न लायक साहित्य सामग्री निस्कनै बाँकि रहेछ । यो काम समुदायमा मातृभाषा जान्नेले मात्र गर्न सक्छ । भाषामा विज्ञ भनेको अघिल्लो पुस्ता हो । अघिल्लो पुस्ताले त्यसलाई निरन्तरता दिन सक्छ र हाम्रा पुर्खौलि र परम्परागत ज्ञानको संरक्षण र हस्तान्तरण गर्न सक्छ ।

राज्यले दिएर मात्र पुग्दैन लिन पनि सक्नुपर्छ । मातृभाषामा शिक्षा लिन पाउने हाम्रो मौलिक अधिकार हो । यो लागू गर्न गराउन समुदायले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । सहि तरिकाले पैरवी गरेको खण्डमा यो लागू गर्न सकिने रहेछ भन्ने मैले अनुभव गरे । समुदायले आफ्नो अधिकार लिनको लागि सहि तरीकाले पहलकदमी लिनुपर्छ ।

मातृभाषा शिक्षा दिनेले दिन्छु भनेर मात्र पुग्दैन लिनेले लिनु पनि पर्छ । अहिलेको अवस्थामा सबैले अंग्रेजी भाषा पढ्न चाहन्छन् तर आफ्नो भाषा पढ्न चाहदैनन् । आफ्नो भाषा किन पढ्नु पर्छ, त्यसको महत्व के छ भनी नयाँ पुस्तालाई बुझाउनु आवश्यक छ । नत्र मातृभाषा कक्षा सधै न्यून विद्यार्थी हने अवस्था आउँछ ।

मातृभाषामा शिक्षा एउटा समूहिक लगानी हो । राज्य, समुदाय र समुदायका प्रत्येक व्यक्तिको आ–आफ्नो भूमिका र दायित्व यसमा अहम् हुन्छ । कुनै एकले मात्र आफ्नो दायित्वमा चुक्यो भने त्यसको असर पुरा समुदायले नै भोग्नुपर्ने हुन्छ ।

Note: This article was published in Annapurna Shikshya (Tuesday supplement of Annapurna Post), Nov. 20 2012. page 4-5

Posted by: sirjana | मे 1, 2012

उडान रद्द

खराब मौसम भएदेखि

सपनाको उडान रद्द हुने क्रम जरी छ ।

एक पछी अर्को उडान रद्द भेएको भएकेा भै छ,

दिक्दार लाग्दो प्रस्थान कक्षमा बसिरहन्दा

उद््घोषकको मिठो बोलिले

यात्रुहरुलाई अर्को एक घण्टाको लागि

उडान् ढिलो हुने सुचना दिइरहेकी छिन्

सभामुखले संविधानसभाको मिती सारे जस्तै ।

मौसम र नेताहरु उस्तै छ,

कहिले सफा हुने हो, कुनै ठेगान छैन?

मौसमविद भन्न सक्दैनन् ।

उनिहरुको मेटेरोलजिले काम गर्न छाडिसकेछन्

मौसमको खराबिका कारण

पाइलटहरु उडान भर्नबाट पछाडी सारीसकेछन् ।

खराब मौसम भएदेखी

सपनाको उडान रद्द हुने क्रम जरी छ

अब त मेरो गन्तब्य

न पुग्ने हो कि भन्ने डर जरी छ ।

Posted by: sirjana | अप्रील 3, 2011

Remembering Iman Singh Chemjong

Photo: Iman Singh Chemjong

When I remember Iman Singh Chemjong, I remember him in two ways. First, I remember him as an academic person. Second, I remember him as an activist. Chemjong’s academic works are the treasure of Kirati people and of Nepal as well. He has written several books on the account of Kirati people’s (Limu, Khambu/Rai, Sunuwar, Yakkha and others) history. Beside history, he has written and compiled social, cultural, religious and literary works of Kirat and especially of Limbu people. He is the pioneer for taking Limbu community from oral tradition to written tradition. His academic works are the foundation to study and advocacy on Limbu and Kirat people.

Iman Singh Chemjong is die-hard activist of Limbuwan and right to self-determination. Limbus of Eastern Nepal has organized movement against the abolition of Kipat system (i.e. the autonomy and self-rule of Limbus) in scattered manner. But Chemjong started Limbuwan movement in an organized way. He formed an organization called Limbuwan Sudhar Sangh (Limbuwan Reform Association in 1953). He knew that movement cannot be achieved its goal without support of historical and written document. Documentation of historical accounts/documents to claim Limbuwan was must for him. So, Limbuwan movement on his leadership had a strong documentation to claim Limbuwan autonomy. Similarly, he knew that Limbuwan has become a home of multi-cultural communities so he gathered support of non-Limbus in the Limbuwan movement. I knew that respect for multi-culturalism is necessary for the Limbuwan autonomy though the term multi-culturalism was not popular at that time. So, he included non-Limbus in the organization.

He concretized the concept of ‘Kirat’ to build solidarity among indigenous peoples. I think, this is his strategy for the creation of broader and stronger indigenous movement. At that time indigenous communities could not understand his concept. But it came to reality only after 1990s as Adivasi Janajati Movement took momentum.

When I remember Iman Singh Chemjong, I remember challenges he has given to us. First, he has written and published so many books that all Kirat organizations still has not been able to publish. So, there is a challenge for Kirati organizations and Kiati people to write and publish more on the history, culture, religion and other aspects of their life. Second, according to Chemjong, Kirat is a broad group which includes people like Nagas, Khashi from the north-east India to Gurung and Magars from the west of Nepal but until now only four communities – Limbu, Rai, Yakkha and Sunuwar, has claimed to this identity. Other communities have not strongly claimed this identity and this four community alliance has not been able to bring other communities in Kirati alliance. For the strong Kirat identity there is a need for strong Kirat alliance beyond four communities. Third, Chemjong did not have higher academic degree, he has gained bachelor degree but his works are challenging to Ph.D. and Post Ph.D. holders. He has proved that dedication is important than degree. He will always be challenging Master, Ph.D. and Post Ph.D. holders to produce the work like him. Fourth and the most important, is to claim his Kiratologist position in Tribhuvan University. There can be no second Iman Singh Chemjong but there can be another Kiratologist. For the establishment, continuity and development of Kirat people, Kirat culture, religion, history and language, Kirat must claim this position of Kiratologist.

Looking at the Iman Singh’s persona, I must say, “he is a legend” and “he is a one man Institution”.

Posted by: sirjana | जनवरी 7, 2011

कुनै दिन

कुनै दिन एउटा चिठि आउने छ

शान्तिको सन्देश ल्याउने छ ।

कुनै दिन एउटा फूल फूल्ने छ

सुवास चारैतिर फैल्याउने छ ।

कुनै दिन धनधोर वर्षा वर्षने छ

फोहरमैला सब पखाल्ने छ ।

कुनै दिन पंक्षिले पिजडा तोड्ने छ

खुला आकाशलाई चुम्ने छ ।

कुनै दिन यस्तो आउने छ

मेरो सपना पुरा हुने छ ।

हरेक दिन, म बच्छु मेरो सपनाको लागि

म हास्छु मेरो सपनाको लागि ।

कुनै दिन यस्तो आउने छ

आशु बगाई लाने छ

हासो सबलाई दिने छ  ।

Posted by: sirjana | जनवरी 4, 2011

Limbus of Nepal in Number

Limbus of Nepal in Number, 2008

Male Female Total
Population 174760 184619 359479
Literacy (6 years of age and above) 104523 (69.9%) 80417 (50.1%) 184940 (59.6%)
Education (Level 1 to 10) 80371 65602 145973
Education (SLC and above) 13106 7757 20863
Education (Graduate and above) 1777 604 2381
Education (Others) 218 47 265
Education (Level not stated) 509 546 1055
Economically Active 69224 67054 136278
Economically Not Active 59466 73009 132475
Employment status (10 years of age and above) 59767 55034 114801
Number of household by sex of the head of the household 55146 12770 67916
Ever married population of 10 years of age at first marriage 69901 85535 155436

Source: Acharya, Meena (et. al.). 2008. Caste, Ethnic and Gender Dimensions of Nepal’s Population: A Statistical Analysis, 1991-2001. Kathmandu: Tanka Prasad Acharya Memorial Foundation.

Posted by: sirjana | जुलाई 15, 2010

अरुणलाई पछ्याउँदा

डा. हर्क गुरुङले लेख्नुभएका लेखहरुको संकलन भएको “विषय विविध” किताबका लेखहरु माझ एउटा लेख छ, “अरुण भएर झर्दा” । “अरुण भएर झर्दा” एउटा नियात्रा हो । तर यस नियात्रामा यात्रा वर्ण्र्ा त छदै छ, त्यसमा पनि अरुण क्षेत्रको इतिहास, भैगोलिक क्षेत्रको व्यख्या, त्यहाँका सामाजको जनकारी र विकास क्रम च्वाट्ट चटनी चखाई दिएका छन् डा. हर्कले । म त्यस क्षेत्रको ज्ञाता नभएता पनि उहाँले हिड्नुभएको ठाउँको नक्सा कोर्नुभएको रहेछ र यसो नक्सा नियालेर हेरेको त मैले पनि त्यस क्षेत्रको कुनै कुनै ठाउँमा खुट्टा पुगेको रहेछ । त्यसपछि त उनी जताजता जानुहुन्थ्यो म पनि त्यतै पुग्ने कोशिश गर्थे, अरुणलाई पछ्याउदै । उनले अरुणको किनारबाट हिडेको बयान गर्दा मैले आकाशबाट देखेको विशाल निलो अरुणलाई लेख्न थाले । उनले किराती शव्दमा खुवा वा कोशी शव्दले खोला भन्ने जनाउँछ भन्दा ए, नयाँ कुरा थाहा पाए जस्तो लाग्यो । उनले त्यस क्षेत्रमा दश याकथुम्बा प्रमुखहरुको गठबन्धन शासन, किरातीहरुले गरेका लर्डाई, विजयपुर, सागुरी गढी र रोङगाली जसलाई अहिले रंगेली भनिन्छ त्यस्ता जस्ता ऐतिहासिक कुराहरुको बयानका साथै श्रीजुङहाङलाई निसाममाङ -विद्याकी देवी) को अवतार भई प्राप्त गरेको किरात लिपि -जसलाई आजकाल सिरिजंगा लिपिको नामले चिनिन्छ) को किम्बदन्तीलाई समेत यस लेखमा राखेका रहेछन् । उनले यसै लेखमा लिम्बू सेनापति काङ्सो रेय र गोर्खाली सेनापति रघु राना बीचको लर्डाई अनि सन् १७७४ मा -र्गोखाली र किरातीहरुलाई गरेको कपटपर्ूण्ा संझौताको बयान सम्म पनि उल्लेख गरेका छन् । लेख पढ्दा पढ्दै म इतिहासको पानामा कतै लुकेको काङ्सो रेयको बारेमा सोच्न थाले जुन हामीले स्कूलको इतिहासमा कतै पनि फेला पारेका थिएनौ । त्यत्तिकैमा किरात याक्थुङ चुम्लुङले गरेको छलफलमा देखेको कुमार लिङदेनलाई झल्यास्स सम्झन पुगे । उनलाई त्यहाँ भएका अन्य लिम्बूहरुले काङ्सोरेको उपाधि दिईरहेका थिए । उनले लिम्बूवान स्वशासनको लागि लिम्बूवान क्षेत्रबाट आन्दोलनको थालनी गरेको कारण उनलाई योद्धा काङ्सो रेयसंग तुलना गरिएको रहेछ ।

Arun River: Full of energy

इतिहासलाई छाडेर जब डा. हर्कले अरुणको उत्पत्ति र बहावको कुरा गर्न थाल्छन् अनि मलाई फेरी नौलो कुरा थाहा हुन्छ । त्यो हो अरुणको उत्पत्ति हिमालयभन्दा पर हो र अरुण त हिमालयलाई चिरेर आउने नदी रहेछ भन्ने । लाग्यो यो नदीको रुप त अद्भुद नै होला, हिमाललाई चिर्न सक्ने अनि पहाडलाई थिचेर संमुन्द्र सतहभन्दा पनि तल उपत्यका बनाउन सक्ने । जब डा. हर्क अरुण तरेर संखुवासभाको सदरमुकाम खाँदवारी पुग्छन् । उनले त्यहाँको एक सय घर जति भएको बजारमा एक दर्ुइ वटा जति दोकान छन् भन्ने बयान गर्दा अहिलेको बजार याद आयो । अहिले खाँदबारीको बजारमा अवस्थित प्रायः सबै घरका तल्लो तलामा दोकान छ । ती दोकानहरुमा संखुवासभा नजिकैको बजार “चैनपुर” बाट आएको ख्याति प्राप्त काँस, पित्तल र तामाका लोटा, करुवा, गाग्री, थाल जस्ता भाडाकुडा देखि लिएर हिमाल पारीको देश “खासा” का कपडा र सामानहरु पाइन्छन् । उनले त्यस ठाउँको नाम खाँदवारी कसरी रहन गयो भन्ने सर्न्दर्भमा “यस ठाउँको नाम अठारौं शताब्दीमा सिक्किमेलीसितको निर्ण्ाायक युद्धपछि गोर्खालीहरुले ‘खाँडो’ -तरवार) यहींको एउटा पोखरीमा पखालेका हुनाले रहन गएको हो” भनी लेखेका छन् । उनले भनेको यहींको एउटा पोखरी अहिले खाँदबारीको केन्द्र भएको छ । त्यस पोखरी बरीपरी तुम्लीङटार र खाँदबारी ओहरदोहर गर्ने गाडि लाग्ने गर्दछ । म त्यहाँ पुग्दा, पोखरीलाई वरीपरीबाट घेरेर पार्क बनाइएको र पोखरीको बीचमा एकजना गोर्खाली सेनाले खुढा धर्ेइरहेको मर्ूर्ति पनि थियो । एक वर्षअघि जस्तो त्यो मर्ूर्तिलाई गोर्खालीहरुले किरातीहरुलाई हर्राई, तरवारमा लागेको रगत धुएको चित्रण गर्ने मर्ूर्तिलाई किरातीहरुको क्षेत्रमा राख्नु भनी त्यहाँका किरातीहरुले तोडिदिए -हटाइदिएको-) भन्ने समाचार सुने । केहि समय अघि खाँदबारीको भ्रमण गर्दा त्यो मर्ुर्ति देखिन पनि ।

Tumlingtar Airport: Waiting for the development

डा. हर्कसंगै खाँदबारीबाट ओर्लिएर मकैबारी हुँदै तुम्लीङटारतिर हिडिरहेका थिए भने म हेलिक्पटरले बोकेर लगेको जिप र मान्छेले बोकेर लगेको तेल लगाएको गाडिमा संगै छेऊछाउका प्यासेन्जरको पसिनाको गन्ध र रातोमाटोको धुलो खादै ओरालो लाग्दै थिए । त्यो डाँडैडाँडाको बीचमा बसेको टारलाई अरुण र सभायाखोलाले पनि बीचमा पारेको छ । खाँदवारीबाट तल झर्दा यो दृष्य र्छलङ्ग देखिन्छ । त्यहाँ बोहोरा, कुमाल र गाँउ छ र छिटै नै त्यहाँ विमानस्थल बन्ने र त्यहाँ विभिन्न खाले परिवर्तन हुने कुराको भविष्यवाणी गरे । विमानस्थल र गाडि चल्नसक्ने कच्ची बाटो खनेपछि त्यहाँ हलेकप्टरले बोकेर ल्याएको थुप्रै गाडिहरु, एउटा क्रंकिटको घर -जुन आरआरएनको कार्यालय रहेछ), एउटा सरकारी विद्यालय, बोर्डस् नराख्ने एउटा बोर्डिङस्कूल र केहि मकालु बरुण पदयात्राको नक्सा टासिएको केहि भोजनालयहरु, विमानस्थलको बरीपरी बंकरहरु र केहि घरहरु भेटिए । विमानस्थाल र बाटोले ल्याएको परिवर्तन आर्थत् गाडिको व्यवस्था चाहि एकदमै घतलाग्दो लाग्यो मलाई । तुम्लिङटार देखि खाँदबारी र भन्झ्यााङ्ग सम्म गाडि चल्ने बाटो छ तर त्यो भन्दा तल वा माथि कुनै बाटो छैन । गाडी चलाउनलाई डिजेल धरानदेखि बोकेर वा काठमाण्डौंबाट प्लेन -हेलिकप्टर) ले बोकेर लाने गर्दो रहेछ । अनि त्यहाँ अवस्थीत विकासको अर्को नमूना स्वरुपको बडेमाको बिल्डिङ बनाउनलाई पनि सिमेन्ट र छडहरु हेलिकप्टरबाटै ओसारीएको रहेछ । त्यहाँ कुनै एक शर्ेपाले मकालु बरुण पदयात्रामा आउनेहरुलाई राख्न रिसोर्ट बनाएका रहेछन् तर त्यो शुरु गर्न नपाउदै मओवादी जनयुद्धको चपेटामा परेर अर्कालाई बेच्नु परेछ । त्यो किन्ने चाहि निकै ठूलो आरआरएन भन्ने गैरसरकारी संस्था परेछ । त्यो घर आरआरएनले करिब एक करोड मूल्य लगाएर किनेको त्यहाँका एक कर्मचारीले बताए । त्यस बिल्डिङले अफिस र तालिम केन्द्रको मात्र नभएर गैरसरकारी क्षेत्रमा काम गर्ने कन्सल्टेन्टहरुको लागि अस्थाई बासस्थानको लागि पनि काम गरिरहेको रहेछ । भौतिक विकासले स्थानीय जनताको जीवनस्थतरमा सुधार ल्याउछ भन्ने सबैले सोचेका हुन्छन् परिवर्तन ल्याउछ भन्ने धारणा डा. हर्कले पनि गरेका रहेछन् यो लेखमा । त्यहाँको उच्च मा.वि.मा राखिएको विद्यालय संचाल समितिमा लेखिएको नाम पढ्दा एउटा पनि कुमाल थरको मान्छेको नाम नदेख्दा, दोकानहरु पनि प्रायः नेवार कै मात्र देख्दा र त्यहाँको बडेमाको बिल्डिङ भित्र काम गर्नेहरुको अनुहार हर्ेदा मलाई तुम्लीङटारको कुमाल बस्तीमा बनेको वीमानस्थलले कुमालहरुलाई कुनै किसिमको फाइदा नपुर्‍याएको जस्तो लाग्यो ।

खाँदबारी र तुम्लिङटारमा मैले पनि डा. हर्कले भने झै नुनका भारी बोकेका मान्छेहरु प्रशस्त देखे । ती मान्छेहरु दक्षिणबाट नुन बोकेर उत्तर तर्फलाग्दै थिए भने उत्तरतिरबाट भोटे-शर्ेपा जातिका मानिसहरु हुल बाधेर दक्षिण झर्दै गरेको पनि देखे । ती भरी बोकेर उत्तर र दक्षिण जाने मान्छेलाई अरुहरुको हिर्डाईको कुनै बास्ता नै थिएन जस्तो लाग्थ्यो मलाई । अरुहरु गाडिमा चढ्नको लागि तछाडमछाड गरिरहेको बेला उनीहरु भारी बोकेर हिडिरहेका देखिन्थे । अरुहरु सेनाले राजाले गराउन लागेको नगरपालिकाको चुनावमा जर्बजस्ती भाग लिन लगायो भनेर भागाभाग गरिरहेको बेला उनीहरु आनन्दले आफ्नो परम्परागत पारामा हिडिरहेका थिए, आफ्नै भारी बोकेर ।

Dhankutta: Where there is the best road of Nepal

“धनकुटाको वरीपरी रहेका प्राचीन चिहानहरुमा मुगका दाना पाइन्छन् भन्ने गरिन्छ र यसै कारणले होला त्यस ठाउँको नाम मुगा रहन गएको होला” भन्ने अनुमान डा. हर्कको छ । त्यहाँका पहाडवासीहरु पैतृक सम्पत्ति वा चिनोका रुपमा खुबै मुगा खोजी गर्छन् भनी लेख्नु भएको छ । यो कुरा पढ्दा मलाई एक धनकुटा बासीले भनेको कुरा याद आयो । उनले पाख्रीबासमा बहुमूल्य पत्थरहरु रहेको र त्यसलाई ब्रिटिस सरकारले कृषि केन्द्र बनाउने निहुमा सबै पत्थरहरु आफ्नो देशमा लाने गरेको बताए । उनले त्यसको पुष्टि स्वरुप त्यहाँ नेपाली -कामदार) हरुलाई विषेश ठाउँहरुमा छिर्न नदिने र उनको हजुरबाले त्यस्ता पत्थरहरु देखेको जानकारी दिए । अनि यदि त्यो कुरा सत्य भए त्यसको बदलामा नेपालको सबैभन्दा राम्रो भनीने कालोपत्रे सडक हामीलाई ब्रिटिस सरकारले दिएको होला भन्ने ठाने उनको कुरा चुपचाप सुनिबसे ।

पख्रिबास हुँदै हिलेबाट डा. हर्क आफ्ना सहयोगीसंग आनन्दले धनकुटा र्झछन् । हिलेबाट धनकुटा झर्दा उनले खुट्टा दुखाउनु परेको थियो भने । मैले खुट्टा दर्ुखई रहनुपर्ने अवस्था थिएन किनभने म त्यहाँ पुग्दा बस सेवा पुगिसकेको थियो । धनकुटा पुग्नेबेलामा उनले एउटा सल्लाको जंगलको बारेमा बयान गरेका छन् । त्यहाँको दरवारका बारेमा पनि कुरा गरेका छन् । मैले त्यो दरवार घुम्न नपाए पनि त्यही बाटो भएर हिड्ने मौका भने पाएको छु र त्यहाँबाट उनले घनकुटा आएर विसाएको चौतारीमा बस्न पनि पाएको रहेछु । त्यस ठूलो चौतारोमा बटुवाहरु भात पकाई खाएको उनले देखेका रहेछन् । तर अहिले त्यहाँ आउने चौतारोमा भात पकाउनु पर्दैन किनभने चौतारो छेऊमै दर्ुइटा होटल र पश्चिमा शैलीको एउटा रेष्टुरेन्ट छ । त्यस रेष्टुरेन्टमा पाश्चात्य शैलीको खानेकुरा पाइन्छ र हरेक विहिबार कर्न्र्सट पनि हुने गर्छ । त्यस कर्न्र्सटमा त्यहाँका स्थानीय युवाहरुले गीत गाउने गर्दा रहेछन् । त्यस किसिमको संस्कृतिको विकास हुनुमा गैरसरकारी संस्था र त्यहाँ काम आउने विदेशी स्वयंसेवकहरुको पनि देन रहेछ । घनकुटा बजारमा विहिबारे हाट लाग्ने गर्छ जुन डा. हर्कले घुम्ने बेलामा पनि लाग्ने गर्दो रहेछ । पेरेङ्गेामा सुंगुरका पाठा बेच्न ल्याउने गरेकोले त्यहाँ किरातीहरुको बसोबास धेरै छ भन्ने आकडा उहाँले गर्नुभएको छ लेखमा । अहिले पनि त्यस बजारमा धेरै परिवर्तन भएको जस्तो मलाई लाग्दैन । अहिले पनि त्यहि कोप्चे बजार कै छेऊमा हाट लाग्ने गर्छ वरपर गाउँका मान्छेहरु हार्टभर्न आउछन् ।

त्यहाँबाट हस्पिटल हुँदै धनकुटाबाट धरान र्झनलाई टेकुनाला झर्दा पाख्रिबास बनाउनलाई ल्याएको पाइप बोकेका भरियाहरुको बयान डा. हर्कले गरेका छन् र उनीहरुको पौरख देखेर उनी छक्क पनि परेका छन् । मलाई त्यो टेकुनालाको भिरालो बाटो अझै याद छ । टेकुनालाको याद गर्दागर्दै मलाई राजकुमार दिक्पालले लेखेको “ओरालै ओरालो इष्टेनी” भन्ने लेख सम्झना आयो । दिक्पालले आठप्रे -आठपहरिया र्राई) महिलाले तलबाट बोकेर ल्याएको ४०-५० रुपियामा पनि नदिएको दाउरालाई त्यहाँका नेवार साउनीहरुले “इष्टेनी” भन्दै चिप्लो कुरा गरेर १० रुपियामा नै फुत्काएको कथाव्यथा त्यस लेखमा लेखेका थिए । २०५८ सालमा म त्यहाँ पुग्दा उनीहरुको स्थिति नाजुक नै देखेको थिए । महिला बचत कार्यक्रमबाट ऋण लिई विकासे गोलभेडा खेतीमा पैसा लगाएर ऋणमा परेकी एक आठपहरीया महिलाले “बर्को हुनेलाई त न्यानो, नहुने त कामेको काम्यै” मलाई भनेको कुरा सधै संझना हुन्छ ।

Tamor Bridge: The link between Dharan and Dhankutta

धरान झर्ने क्रममा डा. हर्क हिडेरै धरानतिर झरे भने म चाहि हस्पिटल हुँदै बस पार्क पुगेर एक ठाउँमा पनि खाल्डो नभएको काठमाण्डौंको भन्दा पनि राम्रो कालोपत्र गरेको बाटोमा कान्तिपुर एफ.एम सुन्दै सरर हिलेको चिसो खाएर धरानको तातो खान ओर्लिए । धरान आएर फेरी उनले विजयपुरको इतिहासलाई जोडे र बुढासुब्बाको कथा भने । यो कथा हामीले नेपालीमा पढेको विजयपुरको बढासुब्बाको कथाभन्दा एकदम फरक लाग्यो । लेख पढेर थाहा पाए बुढासुब्बाको मन्दिर त बुद्धिकर्ण्र्ााायको चिहान पो रहेछ । बुढासुब्बाको मन्दिर भनेको किरातीको चिहान रहेछ र त्यहाँका पुजारी भने मगर छन् । सम्भिmहाले, पशुपतिनाथका पुजारी पनि त भारतबाट आएका भट्ट छन् । लाग्यो, हार्ने र जित्नेको सम्बन्ध यस्तै हुने रहेछ ।

Budha Subba: Fulfilling the dreams of the belivers

धरानको कुरा गर्दा केहि दिन अघि एउटा बहुन साथीले लिम्बूवानको राजधानी धरानलाई बनाउनु पर्छ भनेको कुरा याद आयो । धरानलाई लिम्बूवानको राजधानी बनाउनको लागि यसको पहिचान के छ भन्ने कुरा सोच्न थाले । अहिले धरान लाहुरेले बनाएको शहर, घोपा क्याम्प र वि.पि. मेमोरियल हस्पिटलको नामले चिनिन्छ । तर यो लेख पढिसके पछि धरान ऐतिहासिक रुपमा पनि महत्वपर्ूण्ा ठाउँ रहेछ भन्ने कुरा थाहा भयो । धरानलाई राजधानी बनाउने वा नबनाउने कुरा लिम्बूवान राज्य भएपछि निर्ण्र्ाागर्ने कुरा हो तर यसलाई राजधानी बनाउँदा पनि फरक नपर्ने मैले देखे ।

Clock Tower of Dharan: Time, Time to Change, Time for Change

डा. हर्क त्यसपछि धरानबाट मोटरबाटो हुँदै औद्योगीक नगर विराटनगर जान्छन् । लेख पनि त्यहि गएर टुङ्गन्िछ तर उनको यात्रा त्यहाँ टुङ्गदिैन र मेरो पनि । मेरो डा. हर्कलाई पछ्याउने क्रम भने लगातार रहिरहन्छ ।

Posted by: sirjana | अगस्ट 10, 2009

Bloom

In 2007, I have written about African Violet in this blog because of emotional attachment to it. Now, I’m writing about it, just to show you how it has been growing over the time. When African Violet blooms, it lasts for 3-4 months.  I am so happy that it because flowers lasts so long.

Now, I have three different shades of African Violets. It is interesting that African Violet comes in different shades but it is it named African Violet.

African Violet that has been flowering from time to time since 2007

African Violet that has been flowering from time to time since 2007

This white African Violet has started to give flower from last year

This white African Violet has started to give flower from last year

This white and purple African Violet has bloomed for the first time

This white and purple African Violet bloomed for the first time

Older Posts »

वर्गहरु

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.