पेवा

हामीकहाँ पेवा भनेपछि महिलाको आफ्नो सम्पत्ति भन्ने बुझ्छौ । यो सम्पत्तिको खासै महत्व नगर्लान् अहिलेका महिलाहरुले खासगरी शहरमा बस्ने युवतिहरुले । तर गाउँघरमा बस्नेका लागि यसको महत्व अझै छ । पेवालाई कानूनी भाषामा स्त्री–धन भन्ने पनि गरिन्छ । स्त्री–धनमा श्रीमानको वा अन्य कसैको पनि हक लाग्दैन भनिन्छ । यो नितान्त महिलाको आफ्नो सम्पत्तिमा गनिन्छ । महिला आफैले कमाएको सम्पत्ति र विवाहमा महिलाले माइतीबाट पाएको गरगहना र दाइजोलाई स्त्री–धनमा गणना गर्ने गरिन्छ ।

लिम्बू–राई समुदायमा पेवाले धेरै महत्व राख्दछ । आमा (बाबु) ले माया गरेर किनिदिने वा घरमा जन्मेको पशुपंछीको बच्चा (विहे नगरेका) छोरीचेलिलाई एक–एक वटा दिने गरिन्छ । उदाहरणको लागि कुखुराको चल्ला वा सुंगुरको पाठा पेवाको रुपमा दिने चलन छ/थियो । यसरी दिएको पशुपंछीको रेखदेख गर्ने जिम्मेवारी पनि त्यहि पेवा पाउनेको हुन्छ । यसरी पेवा स्वरुप पाएको पशुपंछी ठूलो भई झांगिएर जाने, थप पशुपंछी बनाउने, त्यसलाई बेचेर पैसा जोहो गर्ने र गरगहना किन्ने समेत बनाउने गरेको पाइन्छ । यसले केटी/महिलाहरुलाई सानै उमेरदेखि पशुपंछीको रेखदेख गर्ने मात्र होइन आर्थिक उर्पाजनको काममा पनि संलग्न गराउँछ । यसले उनीहरुको आर्थिक सशक्तिकरण पनि गरिरहेको हुन्छ ।
देख्दाखेरी सानो पशुपंछी पाल्न दिएको जस्तो देखिए पनि एउटा केटी/महिलाको जीवनमा यसले धेरै महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । उसले ठूलो भएपछि गर्नुपनेै कामको तालिम पनि हो यो । चल्लालाई कसरी स्याहार्नु पर्छ, चिसो/तातोबाट जोगाउने, अन्य जनावरबाट सुरक्षित राख्ने । त्यस्तै गरी सुंगुर/बंगुर कसरी पाल्ने, गाई–भैसीलाई स्याहार्ने, बाख्रालाई हुर्काउने जस्ता वयस्क जीवनमा गर्नुपर्ने महत्वपूर्ण कामहरु हुन् । त्यसको एक झलक उनीहरुले सानैबाट सिक्ने अवसर यसले दिन्छ । तसर्थ पेवा आर्थिक रुपले सबल बनाउने कुरा मात्र नभएर जीवन धान्नको लागि चाहिने शिप सिकाउने एक संस्था (institution) पनि हो ।
पेवाले पशुपंछी स्याहार–सुसार गर्ने शिप मात्र होइन यसले अन्य व्यवहारिक ज्ञान पनि सिकाउँछ । उदाहरणको लागि हिसाब गर्ने, समयको व्यवस्थापन गर्ने, निर्णय लिने, लगानी गर्ने आदि । पशुपंछी बेचेर आएको पैसा के कति भयो भनी आफैले हिसाब गर्न जान्नु पर्यो । आफ्नो पेवाको रेखदेख गर्ने काम अरु सकैले गदैन, त्यो काम गर्न आफूले समय निकाल्नु पर्यो । आफूले नभ्याएको खण्डमा अरुलाई भन्नु पर्यो, त्यसको लागि छुट्टै प्रबन्ध मिलाउनु पर्यो । पेवा राख्ने÷पाल्ने बेलामा विभिन्न खाले निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ । पेवा के गर्ने भन्ने बारेमा घरका सदस्यहरुले सुझाव दिन सक्छन् तर अन्तिम निर्णय आफैले नै गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसले केटीहरुलाई सानैबाट निर्णय लिन सक्ने क्षमता बढाउँछ । उदाहरणको लागि चल्लाबाट कुखुरा बनाइसकेपछि त्यसलाई खाने कि, अण्डा निकालेर थप चल्ला बनाउने कि, बजारमा बेच्ने भन्ने निर्णय त्यसको मालिकले नै गर्नु पर्छ । यस्ता साना निर्णयले भविष्यमा उनीहरुलाई ठूला निर्णयहरु गर्न सिकाउँछ । त्यसैगरी पेवाबाट आएको कमाई के मा खर्च वा लगानी गर्ने भन्ने निर्णय पनि उसैको हुन्छ । उदाहरणको लागि पेवा बेचेर आएको पैसाले सुन किन्ने कि, बचत खातामा राख्ने या अर्को पशुपंछी किन्ने आदि । मैले मेरो बहिनीहरु (नातापर्ने) ले आफ्नो पेवाको कमाइले स्कूलको फिस तिर्ने देखि लिएर कपी–कलम किन्ने गरेको देखेको थिए । यसरी केटि÷महिलाहरुले आफ्नो भविष्य सुनिश्चित गर्न उचित क्षेत्रमा लगानी गर्न पनि सानैदेखि सिकाउँछ पेवाले ।
पेवाको महत्व हुँदाहुँदै पनि विस्तारै यो चलन हराउँदै गएको छ । शहरमा त हराई नै सक्यो भने गाउँतिर पनि यो हराउने क्रममा छ । यसले जीवन उपयोगी शिप सिकाउछ भन्ने बिर्सिएको अवस्था छ । किताबी शिक्षाले भन्दा पनि यसले व्यवहारीक शिक्षा दिन्छ भन्ने बिर्सिएको छ । यस्तो एक आदिवासी ज्ञान र आदिवासी संस्थाको अवहेलना गरीएको छ । यसलाई जोगाउने वा हराएर जान दिने हो ? यो हाम्रै हातको कुरो हाे ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

Advertisements

इक्सा खाम्बेक अर्थात् घुम्ने धरती


कमल साम्पाङ दाई, जो वातावरण विज्ञ (environmental scientist) हुनुहुन्छ, मलाई भेट्यो कि लिम्बू भाषामा साह्रै राम्रो शब्द छ भन्नुहुन्थ्यो । अनि मैले त्यो शब्द के हो भनी सोद्धा “इक्सा खाम्बेक” भन्नुहुन्थ्यो । मैले “इक्सा खाम्बेक” को अर्थ के हो भनेर सोद्धा उहाँले “इक्सा खाम्बेक” भनेको “घुम्ने धरती” वा “घुम्ने पृथ्वी” हो भन्नुहुन्थ्यो । उहाँलाई यो शब्द साँचै नै राम्रो लागेर होला उहाँले पटक पटक “इक्सा खाम्बेक” साह्रै राम्रो भनेर भन्नुभयो मलाई । त्यस बेला आफ्नो कामको धुन अर्कै भएको कारण यस बारे राम्रो सोध्न र बुझ्न पाइन । अहिले साम्पाङ दाईसंग विरलै भेट हुन्छ । कुनै बेला राम्रैसंग यस बारे भलाकुसारी गर्नु मन छ ।

अब कुरा गरौ “इक्सा खाम्बेक” अर्थात् “घुम्ने धरती” वा “घुम्ने पृथ्वी” बारे । सोझो अर्थमा पृथ्वी घुम्छ भन्ने कुरा त हामीले ४ कक्षाको विज्ञान विषय पढेदेखि नै थाहा पाएका हौ । तर मुन्धुमको कुरा गर्ने हो भने हजारौ वर्ष अघिदेखि पृथ्वी घुम्छ भन्ने कुरा हाम्रा पुर्खाहरुलाई थाहा थिएछ भन्नु पर्यो । कुनै पनि वस्तु घुम्नलाई त्यो गोलाकार हुनु पर्यो । गोलाकार वस्तु मात्र घुम्छ । त्यसैले पृथ्वी गोलो छ भन्ने कुरा पनि मुन्धुममा कतै छ होला । छैन भने पनि त्यसको व्यख्याताहरुले त्यसलाई व्याख्या गरेको हुनुपर्ने हो । त्यसैले “घुम्ने धरती” गोलो छ भन्ने कुरा मुन्धुको कुनै अंशमा छ कि छैन होला? छ भने यसलाई कसरी व्याख्या गरिएको छ? यस बारे मलाई बुझ्न मन लागेको छ । लिम्बू भाषाको भाषिक ज्ञान मसंग नभएकोले गर्दा मैले यस बारे केहि भन्न सकिन तर कसैले यस बारे खोजि गरिदियोस् भन्ने मेरो चाहना छ । यस लेखमा घुम्ने धरतीको बारेमा मेरो आफ्नो बुझाई प्रस्तुत गरेको छु । तपाईहरुलाई कस्तो लाग्छ, आफ्नो प्रतिक्रिया कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला ।

माथि भनिएको बाहेक घुम्ने शब्दको अर्थ धेरै किसिमको लाग्दछ । पृथ्वी वा धरतीसंगै जोडेर हेर्न मिल्ने भनेको यसको ऋतु चक्र हो । हरेक वर्ष ऋतुहरु चक्रिय रुपमा आउने जाने गर्दछन् । गर्मी, वर्षा, जाडो÷हिउद, सितल, हावाहुरी आउने मौसम चक्र अनुसार नै हुन्छ । यहि मौसमी चक्र अनुसार हाम्रो जीवन, जनजीविका र चाँडपर्वहरु पनि चलेको छ । उदाहरणको लागि मौसम परिवर्तन हुने मुख्य चाँडहरुको रुपमा उधौली र उभौलि चाँड मनाउँछौ । उधौली लागेपछि जाडोयाम शुरु हुन्छ । मौसमले जाडो शुरु हुने संकेत गर्छ भने यो पर्वले बालिनालि पाकेर खेति उठाउने, खेतिपाति उठाएपछि सहकाल लाग्ने, मिठो खाने, राम्रो लगाउने र मोजमस्ति गर्ने अवसरको दिन्छ । यो भन्दा अगाडि जति दुःख गरेर खेतिपाति गरेको छ त्यसको फल खाने चाँड उभौलि वा चासोक वा न्वागि (नेपालीमा) भनि बुझिन्छ । मौसम पनि न गर्मि न जाडो हुन्छ । त्यसैले पनि यो समय आनन्दमय हुन्छ र रमाइलो गर्नको लागि उत्तम समय देखिन्छ । त्यसै गरी उभौलीमा सूर्य मकर रेखाबाट मास्तिर जान्ँछ र गर्मि चढ्छ अनि अन्नवालि लगाउने समय आउँछ । यस चाँडमा यक्वा पूजा गरिन्छ । यो पूजा सहकालको लागि गरिन्छ । प्रकृतिसंग समयमै पानी परोस् र हावापानीले बिगार नगरोस् भनी पनि यो पूजा गरिन्छ । यस वाहेक माघे संक्रान्तिको दिन कक्फेवा तङ्नाम मनाउछन् लिम्बूहरु । यो चाँडलाई नयाँ वर्षको रुपमा मनाइन्छ । कक्फेवा भन्नाले चापको फूललाई भनिन्दो रहेछ । चापको फूल फूलेपछि वसन्त ऋतुको आगमन भएको संकेत गर्दछ । त्यसैगरी वातावरणलाई पनि न्यानो तुल्याउँछ । अनि उभौलि चाँड मनाउँदा मानिसहरुले अब खेतिपाति गर्ने बेला शुरुभयो भन्ने बुझ्दछन् । अनि सिसेक्पा तङ्नामलाई सहकाल बोलाउने चाँडको रुपमा मनाइन्छ । पहिला पहिला महावर्खा र वर्षा वा झरीको मौसम सकिन्दासम्म मानिसहरु धेरै भुखमरी र झाडापखालाबाट गज्रनु पर्दथ्यो । त्यो भुखमरी र झाडापखाला जस्ता सरुवा रोगहरुबाट बाँचेकाहरुले वर्षा ऋतु सकिएर सरद ऋतुको अगमनसंगै बर्खे बालि जस्तो कि सिमि, बोडि, मकै, आदिका परिकार बनाई खाएर सिसेक्पा तङनाम मनाउँछन् लिम्बूहरु । ऋतु चक्र, चाँडपर्वको चक्र र जनजीविकाको चक्र पनि धरतीको घुमाइ जस्तै घुमी रहन्छ । त्यसैले यो घुम्ने घरतीले यो घरतीमा बस्नेहरुको जीवन पनि घुमाइ रहेको छ ।

घुम्ने धरतीको अर्को सत्य के हो भने यहाँ केहि पनि अजर–अमर छैन । यहाँ कुनै वस्तु वा जीवनको जन्म हुन्छ भने त्यसको मृत्यु पनि हुन्छ । यो हामीले देखेर भोगेर आएको कुरा हो । लिम्बू मुन्धुमले पनि यस बारे प्रष्टै बोलेको छ । चइःत मुन्धुम अर्थात श्रृष्टि वर्षनको मुन्धुममा श्रृष्टिकर्ता भगवान पोरोक्मी याम्फिमिवाले अजर–अमर सर्वगुण सम्पन्न मान्छे बनाउन खोज्छन् तर असफल हुन्छन् । उनले बनाएको मान्छेको शिर ढल्छ र मान्छे मरणशील प्राणी बन्छ । त्यसपछि उ अन्य प्राणी जस्तै जन्म–मृत्युको चक्रमा फस्छ । जन्म–मृत्युको चक्रमा फसेको यो मान्छे सधै यही चक्रमा घुमी रहन्छ । घुम्ने धरतीमा जीउने मान्छेको जीवन जीउने तौर–तरिका पनि त्यसै हेर्यो भने जन्म देखि मृत्यु संस्कारहरुमा बितेको हुन्छ । बीचमा केही केही कुराहरु जोड–घटाउ होला तर निचोडमा जन्म र मृत्यु दुई मुख्य घटनाहरु हुन् जुन घुमी रहन्छ ।

एउटा जीवनको अन्त भनेको त्यो पुरै अन्त पनि होइन, त्यहाँबाट अर्को जीवनको शुरुआत पनि हुन्छ । पुरानो अन्त हुन्छ अनि नयाँ शुरुआत पनि हुन्छ । यो पनि चक्र नै हो । यो पनि घुम्ने नै हो । घुम्ने धरतीमा केहि पनि स्थायी छैन । जबसम्म मान्छे बाँच्छ उसले सबै थोकमा स्थायित्व खोज्छ । स्थायी घर, स्थायी जागिर, स्थायी व्यवसाय, स्थायी सम्बन्ध तर उसको जीवननै स्थायी छैन । क्षणिक स्थायीत्वले मानिसलाई आशा, भरोषा र अगाडि बढ्ने चाहना पनि दिएको हुन्छ । त्यसले उसले पछिल्लो पिढीको लागि केहि गर्छ र पछिल्लो पिढीले त्यसमा थप काम गर्छ । त्यसैले पनि त्यहाँ नयाँ शुरुआत हुन्छ । त्यसैले गतिशिलता घुम्ने धरतीको अर्को प्रमुख सत्य पनि हो भन्ने मैले बुझेको छु ।

लिम्बू महिला र कुल देवता


लिम्बू समुदायमा विवाहपछि छोरीचेलिले कुल देवता लैजान्छन् । मलाई धेरै बुझ्न र जान्न मन लागेको विषय हो यो तर यसमा एकदमै थोरै मात्र थाहा पाएको छु । यस बारेमा लेखहरु पनि त्यत्ति भेटाउन सकिएन । यो विषयमा केहि छलफल अघि बढाउने हेतुले जति जानकारी छ मलाई त्यसकै आधारमा यो छोटो लेख लेख्ने जर्मको गरेको छु ।

लिम्बू गाउँमा हुर्केकाहरुलाई यस बारे धेरै ज्ञान होला तर शहरमा बसेका/हुर्केकाहरुलाई कमै थाहा हुन्छ किनभने शहरमा यस्तो अभ्यास त्यत्ति गरिन्दैन । शहरमा हिन्दू लगायत अन्य ठूला धर्महरुको प्रभावको कारण आफूले गरिआएको अभ्यासलाई तल्लो तहको ठान्ने र अधिकांशले जे जस्तो धार्मिक अभ्यास गर्छन् त्यसलाई नै अनुसरण गर्ने भएकोले पनि आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासहरु भुल्दै गएको देखिरहेका छौ । यसका साथै आधुनिक शिक्षाले पनि विज्ञान सम्मत हुन सिकाएको कारण पनि परम्परागत धर्म–संस्कृतिलाई पुरातनवादी भनि मान्न छाडेको देखिन्छ । त्यसैगरी लिम्बू समुदाय कम भएको स्थानमा फेदाङमाहरुको अभावले गर्दा पनि धर्म र सांस्कृतिक परम्पराहरु मानाउन कम भएर गएको पनि हो । यी परिवेशहरुले गर्दा लिम्बूको धर्म–संस्कृति विर्सने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । अब कुरा गरौ लिम्बू महिलाहरुले आफ्नो इष्टदेवलाई कसरी संगै लैजान्छन् र त्यसले उनीहरुको जीवनमा कस्तो भूमिका खेल्छ ।

लिम्बूनीहरुले विवाह पछि आफ्नो बाबुबाजेले पुजी आएको देवताका (खासगरी कुल देवता) र आफ्नो आमाले माइतीबाट ल्याएको कुल देवताहरु आफूसंग लगेर जान्छन् । लिम्बू समुदायमा देवताको प्रतिमा हुँदैन । ती विभिनन देवी–देवताको नाम हुन्छ र उनले के काम गर्छन्, त्यसको व्याख्या हुन्छ । ती देवी–देवताहरुलाई पूजा गर्दा कलसमा चोखो पानी राखी त्यसमा फूल–पाती राखी धुप तथा दियो बालि उनीहरुको आराधना गरिन्छ । यस्तो देवी–देवता प्रतिमा नभएको समुदायमा छोरीचेलीले देवता लैजाने कुरा अनौठो लाग्न सक्छ । यहाँ बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने छोरीचेलीलाई विवाहमा तिमि देवता लैजाउ भनी कुनै संस्कार गरिन्दैन । देवता भनी बुझीने कुनै वस्तुको हस्तान्तरण गरिन्दैन । ती महिलासंग देवता आफै जान्छन् वा उनले आफूले माइती घरमा पाएको संस्कारसंगै (जुन अमूर्त छ, जुन ज्ञान हो) लिएर जान्छिन् ।

लिम्बूहरुका थर वा वंश पिच्छै फरक फरक कुल देवता हुन्छ । सबै कुल देवताले ती थरका सदस्यहरुलाई भलो गर्छन् तर कुनै कुनै देवता धेरै रिसाहा हुन्छन् । ती देवताको मान–मनितो नपुग्दा परिवारका सदस्यहरुलाई सताउने गर्दछन् । यस्ता विभिन्न प्रकृति भएका देवताहरुको एउटा घरबाट अर्को घरमा जान्दा (मान्छेसंग) त्यसको पनि व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ, लिम्बू समुदायमा । विवाह भएर लोग्नेको घरमा ती महिलाको माइती र मामाघरबाट आएका कतिपय देवतालाई घरैभित्र घरको पूजास्थानमा संगै राखेर पूजा गरिन्छ । तर सताउने खाले कडा प्रकृति भएका र नमिल्ने खाले देवतालाई भने छुटै थान बनाएर घर बाहिर नै पूज्ने गरिन्छ । यसरी राम्रो र सुख दिने देवताको सम्मान साथ नियमित पूजा हुन्छ भने छुटै थानमा राखिएका दुःख दिने देवताको विषेश पर्वमा भोग दिई दुःख नदिनको लागि मन्साउने पूजा गरिन्छ । भनिन्छ त्यस्ता दुःख दिने देवतालाई मन्साएन भने घर परिवारका कोहि सदस्य बहुलाउने वा रोगव्याधि लाग्छ । त्यसैले माइतीबाट आएका देवताको छुटै थान बनाई पूजा गर्ने, मन्साउने कार्य गर्नु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।

यस संस्कारबाट के बुझ्नु पर्दछ भने लिम्बूनीहरुको एस्क्राइब स्टेटस (ascribe status) अर्थात् समाजमा जन्मदै पाएको स्थान राम्रो देखिन्छ । हाम्रै छिमेकी समुदायमा छोरीचलिलाई कुल देवता छुन दिदैन र उनीहरुलाई कुल पूजामा बस्न दिइन्दैन भन्ने सुनेको छु । तर लिम्बूनीहरुले कुल देवता लैजान्छन् (त्यो पनि आमा र बाबु दुवै पट्टिको) । लोग्नेको पारिवारले उसको कुल देवतालाई उसको घरमा स्थान दिनुपर्छ । ती देवताहरुको उसको शेष पछि छोरानातिहरुले पनि पूजा गरिदिनु पर्छ । यसले महिलाको मनोवैज्ञानिक रुपमा पनि आफू त्यस घरमा (विवाह गरेर गएको घरमा) स्वीकार (accepted) भएको मान्छिन् । आफू र आफ्नो देवताले स्थान पाएकोमा गर्व गर्ने ठाउँ हुन्छ । यो पाटो पनि महत्वपूर्ण छ किनभने यसले महिलाको छुट्टै पहिचानलाई सम्मान गरेको छ । यसले माइति तिरको सम्बन्धलाई पनि अटुट राख्छ किनकि उसको माइति तिरको देवताको साथ हुन्छ भन्ने भावना रहिरहन्छ । यो एउटा घर–परिवार अर्को परिवारबाट आएको महिलालाई समाहित (assimilation) गर्ने भन्दा पनि महिलाको छुटै पहिचानलाई आत्मसाथ गर्दै उसलाई समावेश (inclusion) गर्ने प्रकृया वा पद्धतिको रुपमा बुझ्नु पर्दछ । लिम्बू समुदाय पेट्रिलोकल (patrilocal) अर्थात् विवाह पछि लाग्नेको घर जाने संस्कार हुँदाहुँदै पनि महिलाको एस्क्राइब स्टेटस भने राम्रै छ भन्न सकिन्छ ।

(यो लेख लेख्न सहयोग गर्नुहुने टिका चेम्जोङ दिदीलाई हार्दिक धन्यवाद दिन चाहन्छु)

,नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो र तपाईलाई यस विषय बारे के थाहा छ , त्यो तलको कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । यो लेख मन परे लाईक र सेर पनि गर्नुहोला । यो लेख पढ्नु भएकोमा धेरै धेरै धन्यवाद ।

सुली र खरानीले बनेको मान्छे

सानो छदा दाजुहरुले “थुक लगाएर हात माडेर सुङ त सुली गन्हाउँछ” भन्नुहुन्थ्यो । अनि हामी बच्चाहरु पनि नाडीमा थुक लगाएर बेस्सरी माड्थ्यौ र सुङ्थ्यौ । साँचै नै सुली गन्हाएको हुन्थ्यो । यसरी एक ठाउँमा माडेर सुङ्दा नाडी पिल्सिएर घाउ पनि हुन्थ्यो कहिलेकाहि । अनि दाजुहरु मान्छे सुली र खरानीले बनेको हो त्यसैले त्यस्तो सुली–सुली गन्हाएको हो भन्नुहुन्थ्यो । आफ्नो जीउमा सुली गन्हाएको त सुघियो तर त्यो खरानी र सुलीले बनेको मान्छे बारे केहि पनि सोधिएन । अहिले आएर थाहा भयो सुली र खरानीले मान्छे बनेको भन्ने कुरा त चइःत् मुन्धुम (सृष्टि वर्णन) को मान्छेको सृष्टि गर्ने कथामा आउने रहेछ ।

पोरोक्मियम्फामिवा (सृष्टिकर्ता देवता) ले पृथ्वीको जलचर, थलचर र बोट–विरुवा सृजना गरिसकेपछि उनलाई पृथ्वी सुन्य, केहि नपुगेको जस्तो लाग्छ । अनि अन्तरात्माले सोचेर विचार गरेर पृथ्वीलाई भोग गर्ने, व्यवस्थापन गर्ने र हेरचाहर गर्ने मान्छेको सृजना गर्ने विचार गर्छन् । तागेरा निङ्वाफुमाङसंग ज्ञान र उपदेश लिएर अजर–अमर मान्छे बनाई सृष्टिलाई पूर्णता दिने विचार गरेर मान्छे बनाउँछन् । यस क्रममा उनले वहुमूल्य सुन र चाँदिको मान्छे बनाउँछन् । ती सुन–चाँदिका मान्छेमा प्राण हाल्छन् तर बोलाउँदा बोल्दैनन् । टुलुटलु हेरीमात्र बस्छन् । पोरोक्मियम्फामिवाले तिनलाई काम नलाग्ने भनी फ्याकिदिन्छन् । त्यसपछि हिलो माटो मुछेर मान्छेको रुप दिन्छन् र प्राण भरिदिन्छन् । अनि त्यो मान्छेलाई बोलाउँदा बोल्छ तर त्यो मान्छे क्षणभरमै मरीजाने हुन्छ । अजर–अमर मान्छे त बन्दैन । फेरी त्यो मान्छे उन्यूको बोट मात्र चढ्न सक्ने, बड्क्यौलाको भरी लगाउनु पर्ने र खुर्सानीलाई झटारो हान्नु पर्ने सानो न सानो हुन्छ । पृथ्वीको भोग गर्ने, पृथ्वीलाई व्यवस्थापन र हेरचाहर गर्ने मान्छे त यस्तो हुँदैन भनी पोरोक्मियम्फामिवा चिन्ता लाग्छ र फेरी विचार गर्छ । यस्तो क्षणभरको जुनी पाएको हिलोमाटोले बनेको मान्छे माटो मै बस्नु भनी माटोमा गाडिने गरी फ्याकिदिन्छन् । यी माटोले बनेको माटोमा बस्ने मान्छेलाई खाम्बोङ्बा लुङ्बोङ्बा भन्छन् लिम्बूहरु । मान्छेको अन्तिम संस्कारको क्रममा लासलाई गाड्न चाहिने चिहानको लागि खाम्बोङ्बा लुङ्बोङ्बासंग जमीन किन्ने संस्कार लिम्बू समुदायमा रहेको छ । त्यसपछि सृष्टिकर्ता पोरोक्मियम्फामिवा देवले तागेरा निङ्वाफुमाङसंग ज्ञान–वुद्धि माग्छन् र उनकै ज्ञानले खरानी र चराको सुलीलाई मुछेर मान्छे बनाउँछन् । त्यस मान्छेलाई प्राण हालेपछि “ऐ मानुवा” भनी बोलाउँदा मान्छे बोल्छ । बहुमूल्य वस्तुले बनाएको मान्छे बोलाउँदा नबोलेको तर यस्तो तुच्छ वस्तुले बनाएको मान्छे बोलाउँदा बोल्यो भनी थुक्क भनी मुखैमा थुकिदिन्छन् । अनि त्यो मान्छेको शिर ढल्छ । यसरी जन्मदै शिर ढले पछि पोरोक्मियम्फामिवा के गरै कसो गरौ हुन्छ र सर्वज्ञाता ईश्वर तागेरा निङ्वाफुमाङलाई पुकार्छन् । तागेरा निङ्वाफुमाङले उसको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गर्नु भनी सुझाव दिन्छन् । पोरोक्मियम्फामिवाले पनि मान्छेको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गर्छन् र त्यस पछि सातो हराएको मान्छेको चेत फर्कन्छ । यसरी यस धर्तीमा पहिलो मान्छेको सृजना हुन्छ भन्ने कथा मुन्धुममा आउछ ।

खरानी

Photo source: wikipedia.org

यस कथामा बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने सृष्टिकर्ता भगवानले पनि मान्छे बनाउँदा एकैपटकमा बनाएका होइनन् । पटक पटकको कोशिश वा ट्राइल एण्ड इरर (trial and error) बाट मात्र बनाएका हुन् । हामी मान्छेहरु सबैकुरा एकै पटकमा गर्न सकु जस्तो गर्छौ, गर्न सकेनौ भने दुःखी हुन्छौ, हरेस खान्छौ तर भगवान पोरोक्मियम्फामिवाले मान्छेको सृजना गर्दा धेरै पटक कोशिश गरेर मात्र सफल भए । अनि उनले भने जस्तो अजर–अमर मान्छे बनाउँछु भनी सोचेको भएता पनि त्यस्तो मान्छे बनाउँन सकेनन् । देवताले पनि सर्वोत्कृष्ट (perfect) बनाउन नसक्ने रहेछ भन्ने कुरा यो कथाबाट बुझिन्छ । जुन मान्छेको जीवनमा पनि लागू हुन्छ । त्यसैले कोशिश जारी राख्नु पर्छ काम पुरा गर्न सकिन्छ तर त्यो सर्वोत्कृष्ट हुन्छ नै भन्न सकिन्न र त्यसबाट हतास हुन हुन्दैन भन्ने सन्देश बुझ्नु पर्छ । अर्को कुरा भनेको पोरोक्मियम्फामिवाले सुली र खरानीबाट बनेको मान्छेलाई यस्तो तुच्छ वस्तुबाट बनेको भनी मुखमा थुक्क गर्छन् जसले गर्दा मान्छेको शिर ढल्छ । भगवानले पनि गल्ति गर्छन् भन्ने बुझिन्छ । लिम्बू समुदायमा कसैलाई थुक्नु र गालि–सराप गर्नु सबैभन्दा नराम्रो काम हो भनी भन्ने गर्दछन् किनभने यसले मान्छेको शिर ढल्छ । गालि–सराप गर्ने (अपशव्द बाेल्ने), शिर ढल्ने र शिर उठाउने काम मानव सृष्टिको पहिलो चरणबाट नै शुरु भएको देखिन्छ । मुन्धुमका पहिलाे शिक्षा नै मानिसले अात्मसम्मानका साथ वा शिर ठाडाे पारेर बाच्नु पर्छ भन्छ र त्यसकाे पहिलाे शुत्र भनेकाे गालि-सराप नर्गनु भन्ने देखिन्छ ।

शिर ढल्नु भनेको मानिसको आत्मसम्मानमा ठेस लाग्नु हो वा आत्मसम्मान गुमाउनु हो । लिम्बू समुदायमा शिर ढल्यो भने मान्छे मर्छ भन्छन् । मर्नु भनेको देह त्याग गर्नु मात्र होइन, उसको मान, प्रतिष्ठा र इज्जत गुम्नु पनि हो । यसले मान्छेलाई मानसिक रुपमा मरे तुल्य बनाउँछ । आत्मसम्मानका साथ बच्नु मान्छेको लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले मान्छेको शिर ढलेपछि सृष्टिकर्ता देवताले नै उसको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गरेर मान्छेलाई आत्मसम्मानका साथ बाच्ने आधार दिन्छन् । त्यसैले शिर ढाल्ने काम नगर्नु र गल्तिले कसैको शिर ढाल्ने काम गरे शिर उठाउने काम पनि गर्ने/गराउने लिम्बू समुदायमा धेरै प्रचलित छ ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

केसामी र नाम्सामीको कथा सार – ३

नाम्सामीले केसामीको (झुक्याएर) हत्या गरिसकेपछि, उता फुलमा जोखना हेरेर बसेकी आमा (सेरेङ्घङ्ना) बाबरी फुल (अन्दङ फुङ) ओइलायो अनि सुकेर गएको देखी आफूले जन्माएको बाघ रुपी छोरो केसामी मर्यो है भनी रुन थाली । सिमलको रुख माथि बसेको नाम्सामी केसामी पक्कै मर्यो भन्ने यकिन गर्न नसकि रुखमै पर्खि बस्यो । हरियो झिंगाले बाघ मर्यो है भनी सिमलको रुखको हाँगामा पर्खेर बसेको नाम्सामीलाई भनिदियो । बाघ मरेको यकिन भएपछि उ तल झर्यो । बाघको छाला काडेर घाम लाग्ने तर सियाल परेको ठाउँमा सुकायो तर सुकेन । नसुकेपछि बाघको छाला लगेर घाम लाग्ने चाक्लो ढुंगा माथि लगेर सुकायो । सो ठाउँमा छाला सुक्यो । त्यो ठाउँलाई सेहोःनाम्लाङ भनि अहिले पनि चिनिन्छ । सेहोःनाम्लाङ पान्थर जिल्लाको आङ्सराङमा अवस्थित छ । बाघको छाला सुकेपछि उ दक्षिण मैदानतिर गयो र “मैले बाघ मारे” भनी छाला देखाई नुन, तेल, अदुवा, लसुन, र्खुसानी, चामल, जाँड–पानी आदि साटि खायो । त्यसैगरी उत्तर भोटतिर गयो र बाघको छाला देखाई आफूलाई निपूर्ण शिकारीको रुपमा प्रस्तुत गरी नुन, तेल, अदुव, लसुन, र्खुसानी, मासु, आदि साटी खायो । बाघको छाला देखाएरै सुन–चाँदी, नगद र वहुमूल्य रत्नहरु पनि उपहार पनि लियो । यसरी विभिन्न ठाउँमा घुमेर नाम्सामी घर फर्कियो ।

सेहाेनाम्लाङ अर्थात् छाला सुकुवा डाँडा जुन पान्थर जिल्लाकाे अाङसराङ गाउँमा पर्दछ । फाेटाे साभार: टंक वनेमकाे फेसबुकबाट

घरमा आएर आमालाई सबै बेलिविस्तार लगायो । सबै कुरा सुनिसकेपछि आमाले तिमिले त पाप कर्म पो गर्यौ है भन्छिन् । तिमिले वंशहत्या मात्र गरेनै, बाघ मारे भनेर त्यसको घमण्ड पनि प्रर्दशन गर्यौ भन्छिन् । छलकपट र घमण्डले गर्दा तिमिले अर्धम गर्यौ भनी आमाले उनलाई प्रायश्चित गर्न बाघको छाला साटिखाएको वस्तुहरु विशेष गरी नुन, तेल, अदुवा–लसुन, र्खुसानी, मासुमंस, आदि बारेर (नखाएर) बस्नु भनी सिकाउछिन् । यहि समय देखि मान्छे मर्दा नुन, तेल, अदुवा, लसुन, माछामासु, आदि नखाने र अन्तिम संस्कार पुरा नभएसम्म नाचगान नगर्ने, बजागाजा नबजाउने, पूजाआजा नगर्ने, शुभकार्यहरु नगर्ने जस्ता चलन बस्यो भन्ने कथा केसामी–नाम्सामी मुन्धुममा आउँछ ।

यसरी मरेको व्यक्ति प्रति गरेको (र्दु)व्यवहारबाट बाँचेकाले प्रायश्चित गर्ने र आफूलाई ग्लानीबाट मुक्त गर्ने काम जुठो बार्ने बन्यो । कालान्तरमा मृतकको नाममा जुठो बार्ने अनुष्ठान मान्छेको सामाजिक जीवनको एक अभिन्न अंग बन्यो वा बनेको छ । अहिले हामी यसलाई प्रायश्चित गरेको रुपमा लिन्दैनौ । तर प्रतिकारात्मक (symbolically) यो एक प्रायश्चित गर्ने, आफ्नो मन वा चित्त र शरीर शुद्ध गर्ने प्रकृया हो ।



नाम्सामीले नुन, तेल, अदुल, लसुन तथा सुनचाँदिबाट आफूलाई पर राखेर दाजुको जुठो बारीसकेपछि आमाले बाघ (केसामी) को छालाको च्याब्रुङ (ढोल) बनाउनु भन्ने आदेश दिन्छिन् । च्याब्रुङ बनाइसकेपछि सो च्याब्रुङ शुभकार्य गर्दा, घर बनाउँदा, घरमा घमिरा लाग्नबाट बचाउन बजाउनु भनी सिकाउछिन् । त्यसै समयबाट लिम्बू जातिमा शुभ कार्य गर्दा च्याब्रुङ बजाउने र केलाङ (च्याब्रुङ नाच) नाच्ने परम्परा शुरु भएको भनिन्छ । जसरी बाघ गर्जिदा जंगलका पशुहरू भाग्छन् त्यसरी नै च्याब्रुङ बजाउँदा च्याब्रुङकाे अावाजले अनिष्टकारी शक्तिहरू भाग्दछन् भन्ने लिम्बूहरू मान्दछन् । यसरी बाघको जीवन अन्त भए पनि उसलाई सधै सम्झनका लागि च्याब्रुङ बजाइ केलाङ नाच्ने गरिन्छ ।

केसामी र नाम्सामीको कथा सार – २

केसामी र नाम्सामीको कथा (केसामी–नाम्सामी मुन्धुम) ले मानिसमा आँखिडाह, अधर्म, पाप, घमण्ड, धूर्तपन, आदि जस्ता मानव संसारमा हुने गुणहरु देखा परे भन्दछ । त्यसले मान्छेलाई पिरोल्छ, त्यसैले त्यसको राम्रो व्यवस्थापन गर्नु पर्छ भनी मुन्धुमले सिकाउँछ । यस कथाको अर्को पटो पनि छ, त्यो हो मानवताको पशुत्व माथिको विजय ।

सेक्मुरी फूललाई लिम्बू जातिमा मान्छे र उसकाे वीवनकाे प्रतिककाे रूपमा हेरिन्छ । विभिन्न अनुष्ठानहरूमा याे फूलकाे अावश्यकता पर्दछ । फाेटाे साभार: फेसबुक

मानिस र पशुमा एउटा प्रमुख भिन्नता छ । मानिस बाँच्नको लागि खान्छ भने पशु खानको लागि बाँच्छ । पशुलाई पाप, धर्म, अधर्म, केहि मतलब हुँदैन तर मान्छेलाई त्यसको धेरै महत्व छ । पशुको दुनिया, जुन जंगल हो । जंगलमा जो बलियो छ, उसले कमजोरको शिकार गर्ने र खाने हो । तर मान्छेको दुनियमा त्यस्तो हुँदैन । मान्छेको दुनिया भनेको संस्कार र संस्कृति (culture) को दुनिया हो । यस दुनियामा बलियो मान्छेको धर्म भनेको दुर्वलको रक्षा गर्नु वा दुर्वलहरुलाई सरक्षा दिनु, आफ्ना जन्मदिने आमा–बाबुले भनेको सुन्नु मान्नु, आफूभन्दा ठूलाको आदर गर्नु, बुढाबुढी र केटाकेटीलाई माया गर्नु, शक्तिको दुरुपयोग नगर्नु भनि सिक्ने र सिकाउने हुन्छ । यस्ता मूल्य–मान्यताहरु (norms-values) ले मान्छेलाई निर्देशित (guide) गरेको वा बाधेर राखेको हुन्छ । मान्छेले मात्र समाजले बनाएको मूलय–मान्यताहरुको अनुसरण र पालना गर्छन् । पशुलाई त्यस्ता मूल्य–मान्यताले निर्देशित गर्न सकिन्दैन । यस्ता मूल्य–मान्यताबाट उ स्वतन्त्र हुन्छ । त्यसैले त्यस्तो पशु संस्कृतिमा नमिल्ने (unfit) हुन्छ ।

नाम्सामी मान्छे भएकोले उ सुसंस्कृत व्यक्ति भयो । उसले आमाले सिकाए झै ग¥यो । सहि र गलतको फरक खुट्याउने भयो । उसले केसामीलाई मार्नु गलत थियो । त्यसैले उ वंशहत्याको पापको भागीदार पनि भयो । तर उसको लागि केसामीको हत्या गर्नु अपरिहार्य थियो किनभने पशु चरित्र संस्कृति (culture) भित्र अटाउँदैन वा प्रकृति (nature) संस्कृति भित्र अटाउँन गाह्रो हुन्छ । जो अमिल्दो (unfit) हुन्छ, उसको सर्भाइभल (survival) हुन सक्दैन । प्रकृति र संस्कृति दुई भिन्न विपरीत चरित्र हुन् । प्रकृति स्वच्छन्द हुन्छ भने संस्कृतिमा सिमा (boundary) र नियन्त्रण (control) हुन्छ । प्रकृति र संस्कृति एक अर्काका विपरीत भएता पनि त्यो एक अर्काका पुरक हुन् । समाजमा प्रकृतिको चरित्र अटाउन गाह्रो हुन्छ तर यो नभइ नहुने अंंग पनि हो त्यसैले प्रकृतिको नाश गर्नु पाप पनि हो । केसामी–नाम्सामीको कथाबाट प्रकृति र संस्कृतिको सम्बन्ध पनि बुझ्न सकिन्छ ।

अर्को पक्ष के पनि हो भने केसामी एउटा पशुको चरित्र भएको व्यक्तिको प्रतिक (symbol) को रुपमा पनि हेर्न सकिन्छ किनभने मान्छेले बाघलाई जन्म दिने भन्ने कुरा गैर–प्राकृतिक कुरा हो । तर सजिलैसंग सर्वसाधारणलाई कुरा बुझाउन र कथालाई रोचक बनाउनलाई यहाँ पशु चरित्रको मान्छेलाई बाघको रुपमा देखाइएको छ । पशु चरित्रको केसामी मूर्ख छ, स्वार्थी छ , समाजले बनाएको मूल्य–मान्यतामा हिड्न चाहन्दैन, उ भाईको आरिस गर्छ, भोक उसको लागि सम्बन्ध वा नातागोता भन्दा ठूलो छ र उ बाडिखान पनि जान्दैन/मान्दैन । यस्ता व्यक्ति समाजको लागि घातक हुन्छ । यस्ता स्वेच्छाचारी व्यक्तिले समाजलाई एकिकृत पारेर राख्न सक्दैन । त्यसैले यस्तो केसामीको अन्तबाट मात्र समाज अघि बढ्छ भन्ने संकेत पनि यस कथामा पाउन सकिन्छ । त्यसैले यो पुशत्व माथि मानवताको विजय भन्ने कथाको आसय देखिन्छ ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

केसामी र नाम्सामीको कथा सार – १

20190115_182942.jpg

लिम्बूहरुले बच्चाहरुलाई भन्ने कथाहरु मध्ये सबैभन्दा प्रचलित कथा होला केसामी र नाम्सामीको कथा । यो कथा भन्न र सुन्नलाई एकदमै रोचक लाग्छ । यो कथा मुन्धुमको कथा हो । तर यसलाई बढापाकाहरुले केटाकेटीहरुलाई युगौयुगदेखि भन्दै आएका छन् । छोटकरीमा कथा यस्तो छ ।

इप्ना सेरङ्धङ्नाका केसामी र नाम्सामी नाम गरेका दुई छोराहरु थिए । केसामी बाघ थियो भने नाम्सामी मान्छे । केसामी बाघ भएकोले उसमा जनावरको गुण थियो र नाम्सामीमा मानवको । उनीहरु सानैदेखि शिकार खेल्न जान्थे । नाम्सामी के खानु हुन्छ के खानु हुँदैन, केलाई मार्नु हुन्छ, केलाई हँुदैन भनी आमालाई सोध्ने गर्दथ्यो । तर केसामीलाई त्यस्तो मतलब नै थिएन । उ सबै चिज खाइदिथ्यो र मारी दिन्थ्यो । उसलाई खाली भोक मेटाउने धुन हुन्थ्यो । वनमा दाजुभाईले शिकार गरेको मासु नाम्सामीले आमालाई पनि लैजानु पर्छ भन्दा केसामी म अघाएकै छैन भनेर सबै खाइदिन्थ्यो । तर दाजुले नदेख्ने गरेर नाम्सामी आमाको लागि मासु लगिदिने गर्दथ्यो । आमालाई माया गर्ने भएकोले उ आमाको प्यारो पनि भयो । आमाको प्यारो भएकोले नाम्सामीको आरिस पनि गर्नु थाल्यो । शिकारकै क्रममा नाम्सामीले आमालाई पनि मासु लैजानु पर्छ भन्दा, “म अघाएकै छैन अहिले तलाई पनि खाइदिन्छु” भनि केसामीले धम्क्याउने गर्दथ्यो ।

ठूलो हुदै जान्दा केसामीको नङ्ग्रा र दातहरु बढ्दै गए । उ शक्तिशाली शिकारी बन्यो । नाम्सामी पनि धनुकाण र गुलेलि चलाउन सिपालु भयो । उ बुद्धिमान र चतुर पनि भयो । जति ठूलो हुँन्दै गयो त्यत्ति नै दुई दाजुभाई बिचको झगडा बढ्दै गयो र दूरी पनि । सधै केसामीको खान्छु भन्ने शब्दले हैरान भएर नाम्सामी उबाट भागेर हिड्न थाल्यो । माथि हिमालमा बस्ने डाँफे चरीसंग विषालु विरुवा चिन्न सिकेर उसले त्यसको प्रयोग धनुकाँड हान्नमा थाल्यो । एक दिन नाम्सामीले केसामीसंग भिड्ने निर्णय गर्यो र उसले आमालाई यो कुरा भन्यो । आमा सेरङ्धङ्नाले धेरै पटक उनीहरुलाई मिलेर बस्नु भनेता पनि उनको केहि लागेन । लडाई गर्ने भनेपछि नाम्सामीले आमालाई मान्छेको प्रतिकको रुपमा सिल्लरी फुल (सेक्मुरी फुङ) र बाघको प्रतिकको रुपमा बाबरी फुल (अन्दङ फुङ) राखिदियो । अनि आमालाई फुलहरुले आफूहरुको अवस्था बताउने छ भन्यो ।

नाम्सामीले केसामीलाई लडाइ गर्न मैदानतिर आउनु भनी बोलायो । उ एउटा सिमलको रुखमा नौ तला (नौ हाँगा) माथि टाड बनाएर बस्यो । केसामी पुरै बाघ भैसकेको थियो । उसलाई कहिले नाम्सामीलाई मारौ र खाउ भएको थियो । नाम्सामीलाई मार्न केसामी रुख चढ्न थाल्यो । नाम्सामीले पनि केसामीलाई ताकेर धनुकाँडले हान्न थाल्यो तर लागेन । उ आत्तिन थाल्यो । धनुकाँडको निशाना झन् झन् फरक पर्न थाल्यो । पहिलो, दोस्रो, तेस्रो गर्दै आठौ तला माथि आइपुग्यो केसामी । उता फुल हेर्दै गरेकी आमा सिल्लिरी फुल ओइलाएको देखेर रुन थाली । केसामी आठौ तला पुगेपछि नाम्सामी के गरौं कसो गरौं भएर होस् हरायो र परमात्मा ईश्वर तागेरा निङ्वाफुमाङलाई सम्झियो । त्यत्तिकैमा एउटा जुक्ति आयो । उसले केसामीलाई, “दाजु तिमिले जित्यै, म हारे, तिमि आँखा चिम्लेर मुख आ गर, म तिम्रो मुखमा हाम फाल्छु” भन्यो । केसामीले पनि आँखा चिम्लेर मुख आ गर्यो । लुकाएर राखेको विषालु धनुकाँडले बाघको मुखभित्र ताकेर हान्यो । विषालु काँडले लागेर सिमलको रुखको हाँगा लर्छादै बाघ डग भुइमा लड्यो । उता सिल्लरी फुल झरझर भएर जागेर आयो अनि बाबरी फुल ओइलाएर गयो । आमा केसामी त मरेछ भनी रुन थाली ।

यहि केसामी र नाम्सामीको कथाबाट मानिसमा आँखिडाँहि, ईष्र्या, वंशहत्या र पाप लाग्ने शुरु भयो भनी मुन्धुमले सिकाउँछ । यहाँबाट मानवताको पुशुत्व माथि पनि विजय भयो भन्छ । लिम्बु समुदायमा आँखिडाहिलाई अत्यन्त गंभिरताका साथ हेरीन्छ । सबै समस्याको जड आँखिडाँहि हो भन्छ । त्यसबाट निस्कने रिस–राग, ईष्र्या, छलकपट, कलह, झगडा, गालि–सराप, घमण्ड, पाप, अर्धम, आदि सबै व्यक्ति र समाजको लागि खराब मानिन्छ । त्यसैले आँखिडाहिलाई व्यवस्थापन गर्न गालि–सराप बगाउँने, संकट मोचन गर्ने, क्रोधको विनास गर्ने जस्ता अनुष्ठानहरु गर्ने गर्दछन् ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

लिम्बूहरुमा भूमी सम्बन्धी अवधारणा

संसार भरी आदिवासीहरुले आफ्नो भूमीसंग सांस्कृतिक र जीविकोपार्जनको मात्र सम्बन्ध नभएर एक आध्यात्मिक सम्बन्ध पनि रहेको कुरा बारम्बार व्यक्त गर्ने गरेका छन् । उनीहरु भूमीसंगको सम्बन्धलाई अन्योन्याश्रित अथवा तोडिन नसकिने सम्बन्ध छ भन्छन् । भन्नु पनि स्वाभाविक हो, आदिवासीको पहिचान भनेको उसको भूमीसंग गाँसिएको छ । त्यो भूमीसंग उसको लिखित वा अलिखित इतिहास जोडिएको हुन्छ किनभने त्यस भूमीमा बसोबास गर्ने र त्यसलाई आफ्नो बनाउने पहिलो समुदाय उनीहरु नै हुन् । त्यसैले उसको सांस्कृतिक परम्परा त्यहि भूमीसंग जोडिएर आएको हुन्छ । आख्यान तथा मिथक वा लोककथाहरुले उनीहरुको आदिम भूमी बारेमा केहि न केहि भनिरहेको हुन्छ भन्नुको मतलब भूमी के हो, यसलाई कसरी व्यवहार गर्ने, त्यो भूमीमा उसका पूर्खाहरुले के के गरे, उनीहरुको जीवनमा त्यसको औचित्य के छ आदि ।

“यो धर्तीलाई खन्नु हुन्न, यो धर्ती हाम्रो आमा हो”, “धर्तीलाई चोट दिनु आमालाई चोट दिनु सरह हो” भन्ने मान्यता राख्ने आदिवासीहरु अझै पनि खेतीपाति गर्दैनन् । “यो धर्ती हाम्रो होइन, यो धर्ती केहि समयका लागि हामीले हाम्रो सन्ततिबाट लिएका हौ” भन्ने मान्यता लिने उत्तर अमेरीकन ईन्डियनहरु धर्तीलाई सन्ततिको सम्पत्ति मानेर भूमीको रेखदेख गर्नु पर्छ, त्यसको शोषण गर्नु हुन्न भन्ने मान्यता राख्दछन् । त्यसैगरी “यो भूमी तिम्रो होइन बरु तिमि यो भूमीको हौ” भन्ने मान्यता धेरै ठाउँका आदिवासीहरुले भन्ने गरेका छन् । यस्ता भनाईहरु आदिवासीहरुको उखानटुक्का र आख्यानहरुमा प्रशस्तै आउँछन् । यस्ता भनाईहरुबाट के बुझ्नु पर्दछ भने आदिवासी समुदायमा धर्ती वा भूमीको मालिक हुँदैन र भूमी किनबेच गरिने वस्तु पनि होइन ।

लिम्बूहरुको चइःत् मुन्धम (सृष्टिवर्णन सम्बन्धी मुन्धुम) कै कुरा गरौ । पहिलो मान्छेको रुपमा सृष्टिकर्ता देवता पोरोक्मी याम्फिमिवाले खाम्बोङ्बा–लुङ्बोङ्वा बनाए । उनीहरुलाई बनाउँदा माटोको प्रयोग गरेर बनाए । बनाउँदा उनीहरु साह्रै सानो भए, यत्ति सानो कि खुर्सानीको बोटमा झटारो हान्नु पर्ने र बाख्राको बढ्क्यौलको भारी लगाउनु पर्ने । त्यस्तो सानो मान्छेले पृथ्वी अर्थात् धर्तीमा भएका विभिन्न वस्तुहरुको भोगचलन र व्यवस्थापन गर्न सक्दैन भन्ने सोचेर तिमिहरु धर्ती वा जमीनको मालिक–मालिक्नि भएर बस्नु भन्छन् । यसबाट के देखिन्छ भने लिम्बू समुदायमा धर्तीको मालिक–मालिक्नि खाम्बोङ्वा–लुङ्बोङ्वा जो माटोबाट बनाइएको मान्छे हुन् । यहाँ के बुझ्नु पर्दछ भने धर्तीको मालिक कोहि होइन उनी आफै नै हुन् । यो देहधारी मान्छेको काम आफू बाँचिन्जेल त्यस धर्तीमा चलखेल गर्ने र मरेपछि धर्तीमा समाहित हुने हो । त्यसैले लिम्बू समुदायमा मानिसको अन्तिम संस्कार गर्दा र उसलाई जमिनमा गाड्दा खाम्बोङ्वा–लुङ्बोङ्वासंग जमिन किन्ने संस्कार गरिन्छ । जमिन किन्ने संस्कारले यो धर्ती मान्छेको होइन भन्ने कुरा इंगित नै गर्छ । तर मेरो विचारमा यो पैसा तिरेर जमीन किन्ने संस्कार धेरै पछि आएको हुनुपर्छ किनभने पैसाको इतिहास लेखन परम्परासंग जोडिएको छ भने मुन्धुम त्यो भन्दा धेरै पुरानो हो । त्यस माथि जो जमीनको मालिक हो, जसलाई हामीले देख्न सक्दैनौ, त्यो व्यक्तिसंग वस्तु किनबेच गर्ने भन्ने कुरा पनि अनौठो देखिन्छ । लिम्बू समुदायमा मृत्यु पछि मान्छेको आत्मा पितृलोकमा जान्छ भन्ने पनि मान्यता छ । उसको शरीर मात्र पृथ्वीमा रहन्छ । त्यो पृथ्वीमा रहने शरीरको सहि व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा यहाँ रहेका मानिसहरुको हो । त्यसको लागि जमीनमा गाड्ने एउटा उकृष्ट उपाय हो किनभने मरिसकेपछि त्यो शरीरलाई जमिनमा गाड्दा त्यसले नयाँ उम्रिने बोटविरुवाका लागि माटो मलिलो बनाउने काम गर्छ यसको साथै जमीनभित्र रहने किराहरुका लागि खानाको काम पनि गर्छ । यसरी मृत शरीरको उपयोग हुन्छ । मृत शरीरलाई जमीनमा गाड्नको लागि जमीनको मालिकलाई भेटी चढाएर, तिम्रो धर्तीमा यो मानव शरीरको विस्थापन गर्नको लागि जमिन किन्ने भन्दा पनि अनुमति माग्ने काम हो । जसरी ईश्वरलाई खुशी पार्न हामी विभिन्न किसिमका अनुष्ठानहरु गर्छौ, त्यस्तो खाले अनुष्ठान धर्तीको लागि पनि गर्छौ । यो अनुष्ठान मान्छेलाई धर्तीसंग जोड्ने एक महत्वपूर्ण अनुष्ठान पनि हो भनि बुझ्नु पर्दछ ।

लिम्बूहरुमा जमीन किनबेच गर्ने वास्तविक इतिहास हेर्दा पनि त्यो धेरै पुरानो छैन । किपट उन्मुलन÷हरण (२०२० साल) पछि मात्र किपट जग्गा रैकर (व्यक्तिगत) भयो र लिम्बूवानमा जमिनको किनबेच गर्ने चलन आयो । त्यो भन्दा पहिले किपट जग्गा किनबेच हुन्थेन । किपट भूमीको स्वामित्व सामुहिक हुने गर्दथ्यो, समूहको व्यवस्थापनमा रहेको उक्त भूमीको किनबेच गर्ने वा हुने भन्ने सोच नै हुँदैन थियो । त्यसकारण पनि लिम्बू समुदायमा भूमी किनबेच गरिन वस्तु होइन र मानिस भूमीको मालिक पनि होइन भन्ने अवधारणा रहेको थियो भन्न सकिन्छ । यस अवधारणा अनुसार मानिस आफ्नो जीवन जीउनको लागि भूमीको व्यवस्थापन गर्छ वा भनौ भूमिमा रहेका वस्तुहरुको उपभोग गर्छ । तर उसलाई भूमीमाथि अनुचित व्यवहार गर्नु बर्जित छ भन्दा फरक पर्दैन ।

उहारणको लागि लिम्बूहरुले मनाउने विभिन्न चाँडबाँड र अनुष्ठानहरुमा भूमीलाई पूजा गरिन्छ । चासोक चाँडमा भूमीले अन्न दिए वापत धन्यवाद दिइन्छ र खेतिपाति गरिने क्रममा जमीनमा भएका जीवहरुको जानि–नजानि हत्या गरिन्छ त्यसको लागि माफी पनि मागिन्छ भन्ने गर्दछन् ज्ञाताहरु । त्यसैगरी योक्वा पूजा गर्दा जमीन र वातावरणलाई पूजा गरिन्छ, पानीलाई पूजा गरिन्छ र खेतिपाति राम्रो होस्, राम्रो वर्षा होस्, विनास नहोस् भनी पूजा गरिन्छ । नाहाङमा (शिर उठाउने पूजा) गर्दा पनि मानिसलाई उसको आदिम भूमी वा उसको उत्पतिस्थल (माङ्गेन्ना यक) संग जोड्ने गरिन्छ । यसरी विभिन्न समयमा विभिन्न किसिमका पूजा आराधाना भूमीलाई केन्द्रमा राखेर गरिन्छ । मानसिको अस्तित्व नै उसको भूमीसंग जोडिने गरिन्छ । त्यसैले लिम्बूको पहिचान भूमीसंग शक्तिशाली ढंगबाट जोडिएको हुन्छ ।

यसर्थ लिम्बूहरुको भूमी पहिचान त हुन्दै हो त्यसको साथै भूमी जीवनको अभिन्न अंग पनि हो । किपट हरण र नेपाली भाषाको आधिपत्यसंगसंगै लिम्बूहरुको आफ्नो थातथलोबाट बसाईसराईको कारण विस्तारै उनीहरुको भूमीसंगको सम्बन्ध पनि छुट्दै गएको देखिन्छ । नयाँ पुस्तालाई भूमी किनबेच हुने वस्तु भएको छ । यो लिम्बूहरुको भूमी सम्बन्धी अवधारणाबाट धेरै परको कुरा हो । तथापि लिम्बू भूमी र त्यो संग जोडिएको पहिचानले अहिले राजनैतिक मोड लिएको छ । भूमी माथिको रजनीतिलाई हेर्ने अर्को पटो त छदै छ ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

नयाँ वर्षको नयाँ बाटो

आज हामी वातावरण प्रदुषण, जलवायु परिवत्र्तन तथा मौसम परिवत्र्तनका कुरा गर्छौ । मौसम परिवत्र्तनका कारण ठूला ठूला प्राकृतिक प्रकोप आएको, अम्लीय वर्षा भएको र पृथ्वी तातिएर दिनदिनै विभिन्न जीवजन्तुहरु लोप भएको पनि सुनिरहेका छौ । यसै गतिमा पृथ्वी तातिएर गए, पृथ्वीमा मानिसको अन्त्य हुन धेरै समय लाग्दैन भनी कतिपय वैज्ञानिकहरु भनिरहेका छन् । यी त भए ठूला ठूला कुराहरु । हाम्रै वरीपरीका कुरा गरौ न । हाम्रो शहर फोहर छ, सडकमा धुवा, धुलो र खाल्डाहरु छन्, बस्तीहरु जथाभावी बढेका छन् र बाक्ला भएर गएका छन्, जंगल जंगल रहेनन्, खोलानालामा पानी होइन फोहर बग्न थालेका छन् आदि इत्यादि । यी कुराहरुलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ भनी एकखाले समूह आन्दोलित छन् । उनीहरु प्ले कार्ड बोकेर कहिले सडकमा ¥याली गर्छन् त कहिले धर्ना दिन्छन् अनि कहिले खोलानाला र बाटोहरु सफा गर्न धाउँछन् । मिडियाले पनि यस विषयलाई प्रशसतै उठाएको छ । उहाँहरुको यो कामलाई सलाम छ ।

म वातावरणवादी वा वातावरण रक्षा गर्नुपर्छ भनेर पैरवी गर्ने व्यक्ति परिन न त मिडियाकर्मी नै । तर म हाम्रो शहरमा फोहर पैदा गर्ने एक नागरीक चाहि पकै हो । म पनि यो शहरलाई फोहर बनाउँनमा भागिदार छु । वातावरणलाई दुषित बनाउँनमा मेरो पनि हात छ । त्यसैले यो वर्ष मैले फोहर कम गर्न र वातावरण प्रदुषणलाई न्यूनिकरण गर्न केहि गर्न सकिन्छ कि भनेर केहि पहल गर्ने अठोट गरेको छु । ती यस्ता छन् ।

(१) मिनिमलिजम (minimalism) अनुसरण गर्ने

बजारमा नयाँ लुगा देख्यो त्यहि चाहियो, जुत्ता देख्यो त्यहि चाहियो, भाँडाकुडा देख्यो त्यहि चाहियो, नयाँ फोन बजारमा आयो त्यो पनि चाहियो, ग्याजेट (gadget) पनि चाहियो, स्टेसनरी चाहियो, श्रृगारका सामान चाहियो, गरगहना चाहियो । यो चाहियो, त्यो चाहियो, राम्रो लागेको सबै चहियो । यसरी चाहियो भनेर सामान किनिरहन्दा हामीले किनेका धेरै चिजहरु कुनै कुनामा थुप्रेर बस्छन् । प्रयोग हुन्छ होला तर अधिकांश कुनै कुनामा वा दराजमा थुप्रिएर बसेको हुन्छ । मैले पनि यसरी घरमा थुप्रै (नयाँ–पुराना) सामानहरु थुपारेर राखेको छु । अब सोचौ त्यो सामान बनेर आफूकहाँ आइपुग्दा कति इन्धन लाग्यो होला, कति मान्छेले कति समय खर्चे होलान् र वातावरण प्रदुषणमा त्यसको योगदान कति भयो होला ? अनि आफूले त्यो सामान किन्नलाई कति समय र पैसा चर्ख ग¥यौ ? त्यसको प्रयोग कति ग¥यौ ?

अबको वर्ष (सन् २०१८) मा मैले आफूलाई सुधार्ने अठोट गरेको छु । आफूलाई आवश्यकता भएको सामान मात्र किन्ने र यस्ता सामान किन्ने जुन जीवनभर (आफ्नो र सामानको) प्रयोग गर्न सकियोस् वा त्यस्ता सामान किनेर पश्चाताप गर्न नपरोस् । ती सामानको पुरापुरा फाइदा उठाउन सकियोस् । यो चाहियो र त्यो चाहियोबाट पर गएर साँचै चाहिएको सामान मात्र किन्ने अबको बाटो रहेको छ ।

खासगरी अहिलेको फाष्ट फेसन (fast fashion) बाट प्रभावित भएर हामी बजारमा नयाँ सामान आयो कि किन्ने गर्छौ वा त्यसैको पछि लाग्छौ । त्यसले पनि ठूलो भूमिका खेलेको छ फोहर मैला बढाउनमा । नयाँ फेसन आउनासाथ पुराने (जुन साँचैमा पुरानो हुन्दैन) आउट अफ फेसन हुन्छ र काम नलाग्ने हुन्छ । त्यसैले फेसन टेन्ड भन्दा पनि स्लो (slow) वा टाइमलेस फेसन (timeless fashion) अपनाउने छु । स्लो वा टाइमलेस फेसन भन्नाले तुरुन्तै परिवत्र्तन नहुने र एक पटकको लगानी वर्षै चल्ने हुन्छ ।

यो वर्ष “लेस इज मोर” (less is more) अर्थात् थोरै नै धेरै हो भन्ने व्यवहार (attitude) अवलम्बन गर्ने छु । अहिलेको अर्थ व्यवस्था उपभोक्ताबाद (consumerism) मा आधारित छ । उपभोक्तालाई अनेकौ प्रलोभनमा पारेर सामान खरिद गराउन व्यापारीहरु तल्लिन छन् । उदाहरणको लागि चियाको विविधता ९खबचष्भतथ० यत्ति धेरै बनाएको छ जस्तो कि ग्रिन टी, जसमिन टी, स्लिम टी, यार्सागुम्बा टी, मिन्ट टी, तुलसी टी, हर्बल टी, सिटिसी टी, अर्थोडक्स टी, आदि इत्यादि । अनि त्यसको विज्ञापन यसरी देखाइन्छ कि त्यो नकिनिकन मन शान्त नै हुन्दैन । आफूले खाइरहेको चिया बाहेक अन्य प्रकारको चिया सायदै खाइन्छ । के नै होला भनेको किनेको त्यो नयाँ स्वादको चिया मन नपरेर खेर जान्छ । लत्ता–कपडा, जुत्ता, व्याग, श्रृगारका सामग्रीहरु, घर सजाउने सामान, भाडाकुडा आदि विज्ञापनकै कारण अनावश्यक रुपमा किनिन्छ जसको अत्यधिक उपायोग हुँदैन । त्यसैले धेरै भन्दा पनि थोरैमा वा जति आवश्यक छ त्यत्ति किन्ने । यसले समय र पैसा दुवै बचाउँछ । अनि मलाई यो चिज चाहिन्दैन, मसंग मलाई आवश्यक पर्ने सबैथोक छ भन्ने भावना जब मनमा आउँछ, त्यो अत्यन्तै सन्तुष्टिजनक (fulfilling) हुन्छ ।

मिनिमलिजमको शिद्धान्त पनि यहि हो – आफूलाई जति आवश्यक छ त्यत्तिमा जीवन गुजार, तिमि त्यसैमा सुखी र खुशी हुनसक्छौ । मिनिमलिजम अपनाउँदा थुप्रै फाइदा छन् तर तुरुन्त देखिने फाइदा तीनवटा छन् । (१) पैसा बचत हुन्छ, (२) समयको बचत हुन्छ र (३) घर र जीवन दुवै व्यवस्थित (clutter free) भएर जान्छ ।

२. फोहर (waste) न्यूनिकरण गर्ने

फोहर निकाल्दै निकाल्दिन भन्न त गाह्रो हुन्छ तर फोहर कम गर्छु भन्न सकिन्छ । यसको लागि एउटा उपाय हो बजार जान्दा आफ्नो सामान बोक्न झोला साथमा लिएर हिड्ने । म एक जनाले मात्र दिनमा एउटा प्लाष्टिक झोला कम गरे भने वर्षमा ३६५ वटा झोला कम गर्ने छु । त्यसैगरी खाने पानीको बोतल बजारमा किन्नुको साटो आफ्नो पानीको बोतल आफै बोकेर हिड्ने बानी गर्ने । केहि प्लाष्टिकका बोतलहरु फोहर बनाएर फाल्नबाट जोगिन्छ ।

३. रिसाइकल (recycle), अपसाइकल (upcycle), अरुलाई दिने (donate) र साटासाट (exchange) गर्ने

हुन त हामीकहाँ (विषेशगरी मध्यम र निम्न वर्ग) रिसाइकल अत्यधिक हुन्छ । दाईले लगाएको भाइ–बहिनी सम्मले लगाएर भाडा समाउने देखि भुइ पुछ्ने भएर मात्र फालिन्छ । अन्य सामानहरु पनि रिसाइकल गर्न सकिन्छ भने त्यसलाई तुरुन्त फोहरमा फाल्नुको साटो रिसाइकल गर्ने अठोट गरेको छु । उदाहरणको लागि पुरान लगाउन नमिल्ने कपडालाई मिसिनले रुवा बनाउन सकिन्छ र उक्त रुवालाई डसना वा चकटी बनाउन सकिन्छ । त्यसैगरी पुराना कपडाबाट फेरीफेरी लगाउन मिल्ने (reusable) प्याड, तातो भाडा समाउने पट होल्डर (pot-holder), एप्रोन (apron), आदि बनाउन सकिन्छ । कतिपयले पुराना कार्टुनका जुत्ता राख्ने ¥याक, बस्ने मुडा, सजाउने सामान, पुराना कागजका घर साजाउने सामान, झोला, माला आदि बनाएको इन्टरनेटमा प्रशस्त देख्न सकिन्छ ।

पुराना तर लगाउन लायक कपडा वा प्रयोग गर्न सकिने अन्य वस्तुहरुमा काम गरेर फेरी प्रयोग गर्न लायक बनाउने कामलाई अपसाइकल ९गउअथअभि० भनिन्छ । यो वर्ष मैले अपसाइकलका थुप्रै काम गनेछु । उदाहरणको लागि भर्खरै मैले नयाँ हेलमेट (helmet) किन्नुको साटो पुरानै हेलमेटलाई अपसाइकल गरे । केहि कपडाहरु अपसाइकल गर्ने मेरो लिष्टमा छ । अपसाइकल गरेर हामीले फोहर कम गर्न सक्छौ ।

लिनेदिने (exchange) चलन धेरै पुरानो हो । हामीलाई आवश्यक नभएका र घरमा त्यत्तिकै थन्किएर बसेका सामान हामी अरु कसैलाई दिन सक्छौ (जसलाई त्यो सामानको आवश्यकता छ) । यसरी अर्को व्यक्तिलाई त्यो सामान दिदा आफूले लगाएको पैसाको मूल्य पनि उठ्छ र अर्को व्यक्तिको पैसा पनि जोगिन्छ । त्यसैगरी आफूलाई चाहिएको सामान अरुसंग लिन पनि सकिन्छ । यसमा मुख्यगरी किताबलाई लिन सकिन्छ । किताब एक्सचेन्ज गरेर पड्नु राम्रो हुन्छ ।

४. प्लाष्टिकले बनेका सामान सकेसम्म नकिन्ने

प्लाष्टिक कुहिनको लागि करीब १० देखि १००० वर्षसम्म लाग्ने रहेछ । संसारमा प्लाष्टिकको प्रयोग वातावरण प्रदुषणको एक महत्वपूर्ण कारक बनेको छ । त्यसैले अबको वर्ष प्लाष्टिकले बनेका सामान सकेसम्म नकिन्ने । त्यसको साटो सजिलै कुहिने वा बायो–डिग्रेडेबल (bio-degradable) सामान किन्ने । प्लाटिक नभएका सामान पाउन अहिले अत्यन्तै गाह्रो छ तर कोशिश गर्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि प्लाष्टिकको बास्केट किन्नको साटो बासको किन्ने, खानेपानी राख्नलाई गग्री वा माटोको भाडा (सुराही र मठका) प्रयोग गर्ने, फोहर हाल्नलाई पुरानो कार्टुनमा पत्रिका राखेर प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

५. विरुवा रोप्ने

आफ्नो घरको वातावरण र हावा स्वच्छ बनाउनको लागि विरुवा रोप्ने पहिलो प्रथामिकतामा राखेकी छु । विरुवा रोप्नलाई मेरो जग्गा छैन तर त्यसले मलाई छेक्नेवाला छैन । मेरी आमाले घरको छत र बार्दलीमा विरुवा रोप्ने गर्नु भएको छ । मैले त्यसलाई नै निरन्तरता दिने छु । घरभित्र उम्रने र छायामा उम्रने विरुवाहरु राप्ने काम गर्ने छु । मनि प्लान्ट, ध्यू कुमारी, स्पाइटर प्लान्ट, बेगुनिया, रबर प्लान्ट, फरच्यून बेम्बो, पिस लिलि, उन्यू, आदि घर भित्र रोप्न सकिने विरुवाहरु हुन् । यसमध्ये मनि प्लान्ट मलाई मनपर्ने विरुवा हो । यसलाई गमलामा रोपे पनि हुन्छ वा पानीमा त्यसै राख्दा पनि यो मर्दैन । मनि प्लान्टको सानो हागा भाचेर बोतलमा राख्दा यसले विस्तारै जरा हाल्छ  । बेलाबेलामा बोतलमा पानी थपिदिए पुग्छ । यो हावा स्वच्छ बनाउँन एकदमै राम्रो विरुवको रुपमा चिनिन्छ । ध्यू कुमारीलाई पनि माटोमा गडिदिएर बेलाबेलमा पानी हाले पुग्छ । यो पनि हावा सफा गर्ने राम्रो विरुवा हो । यस्ता थोरै स्याहार गर्नु पर्ने विरुवाहरु घरभित्र धेरैभन्दा धेरै रोप्ने मेरो लक्ष्य यो वर्ष छ ।

Yakthung Paan Hu Asi (Learn Limbu Language) – Fruits and Vegetables

There are a lot of fruits and vegetables we find here in Nepal. Some of them are of local origin. Many of them are brought from different continents and hence their name remains the same (of their origin). But sometime they get localized names. So, we commonly use the names of their origin. Here, I have tried to find the names of fruits and vegetables we commonly use.

Fruits (Chashekuse)

English Limbu
Banana Tetlese
Mango Aambe
Gauva Ambak
Big lemon Saibpa
Peaches Khambrek
Strawberry Tingwasek
Berry Chitlingse
Lemon Sarimk
Orange Nabatna

Vegetables (Nuhi Sagchi)

English Limbu
Garlic Makho
Dal Karai
Beans Simbi
Cucumber Poit
Tomatoes Lathenda
Tomatoes Phenda
Radish Labak
Mushroom Pat
Vegetable Nuhi
Pumpkin Yako
Horse gram Phettukse
Stinging nettle Sagi

Photo: telegraph.co.uk