ठट्टाको सम्बन्ध (Joking Relationship)

हाम्रो समाजमा मान्छेको नाता–सम्बन्ध खास गरी दुई तरीकाले बन्छ । पहिलो रगतको नाताले (consanguinal) र दोस्रो कुटुम्बेरी (affinal) नाताले । भन्नुको मतलब जब मान्छे जन्मन्छ उसको उसका परिवार र वंशसंग रगतको नाता जोडिन्छ । जस्तो कि यदि कसैको छोरा/छोरी, दाजुभाई, दिदीबहिनी, बुबा/आमा, काका, फूपू, मामा, बाजे/बोजु बन्छ । यो रगतको नाताले बनेका सम्बन्धहरु हुन् । त्यसैगरी परिवारमा वैवाहिक सम्बन्ध पछि अन्य खाले सम्बन्धहरु बन्छन् जस्तो कि लोग्ने/स्वास्नी, सासु/ससुरा, सम्धी/सम्धीनी, फूपाजू, काकी, माइजू, भाउजू, बुहारी, ज्वाइ, भेनाजू, सोल्टी, सोल्टीनी, जेठानी, देउरानी, नन्द, सालो, साड्दाजु, साडुभाई, आदि इत्यादि । यस्ता सम्बन्धहरु कुटुम्बेरी सम्बन्धबाट बनेका हुन्छन् ।

यस्तै सम्बन्धहरु माध्ये एउटा गज्जबको नाता–सम्बन्ध हुन्छ जसमा जिस्कन वा ख्याल ठट्टा गर्नलाई छुट हुन्छ । त्यो पनि केटा र केटी बीच । साधारण तया हाम्रो समाजमा केटा र कटी बीचको ठट्टा गर्नेलाई राम्रो मानिन्दैन तर यो सम्बन्धमा ठट्टा गर्न छुट छ । उदाहरणको लागि सोल्टी (कतिले सोल्टा पनि भन्छन्) र सोल्टीनी बीचको सम्बन्ध, साली र भेना वा फूपाजू र भदैनी, देवार र भाउजूका नाता विषेश हुन्छन् । यी सम्बन्धमा केटा–केटी दुवैले एक–अर्कालाई जिस्काउनु सक्छन् । त्यसलाई समाजमा नराम्रो पनि मानिन्दैन । यस्तो ठट्टाको सम्बन्ध (joking relationship) ले समाजमा विषेश किसिमको महत्व राख्दछ । त्यो हो भविष्यमा वैवाहिक सम्बन्ध राख्न सकिने । सामान्यतया सोल्टी–सोल्टीनी बीच वैवाहिक सम्बन्ध गासिएको हामीले देखेका पनि छौ । साली–भेनाको त ठट्यौली गरेर “साली आधा घरवाली” भन्ने पनि प्रशस्तै सुनेका छौ । कतिपयलाई यसरी महिलालाई जिस्काएको मन पर्दैन र विरोध पनि गर्छन् । तर हाम्रो समाजमा साली विवाह गर्ने चलन व्याप्त छ । दिदीको अमायिक निधन भयो वा वालबच्चा नभएको खण्डमा बहिनीसंग विवाह गरीदिने प्रचलन छदै छ । दाजूको निधन भएपछि भाउजूसंग विवाह गर्ने चलन धेरै नदेखिए पनि यो चलन पनि छदै छ ।

ठट्टा गर्ने सम्बन्धलाई विवाह गर्न मिल्ने सम्बन्धको रुपमा हेर्ने हो भने हाम्रौ नेपालमा यस्ता समुदायहरु छन् जसमा फूपूचेला–मामाचेला बीच वैवाहिक सम्बन्ध गास्न सकिन्छ । उदाहरणको लागि तामाङ, गुरुङ, थकाली, मगर, छन्त्याल, ठकुरी, आदि । यी समुदायमा फूपू–मामाका छोराछोरीहरुले एक–अर्कालाई हिन्दू समुदयामा र अन्य फूपूचेला–मामाचेला विवाह गर्न नमिल्ने समुदायमा जस्तो दाजुभाई/दिदीबहिनी भनी बोलाउँदैनन् । बरु सोल्टी–सोल्टीनी भन्छन् । दिदीबहिनी/दाजुभाई भनि बोलाउँदा विवाह गर्न नमिल्ने सम्बन्ध हुन्छ तर जब सोल्टी–सोल्टीनी भनिन्छ त्यो ठट्टाको सम्बन्ध हुन्छ । मगर समुदायमा फूपूको छोरा र मामाको छोरी विवाह गर्ने चलन छ । उनीहरु फूपूको छोरा आफूभन्दा ठूलो उमेरको छ भने भेनाजू वा जेठु भन्ने चलन छ । त्यसले उनीहरुलाई ठट्टाको सम्बन्धमा बस्न दिन्छ ।

अहिले फूपूचेला–मामाचेला विवाह गर्ने चलन कम हुँदै गएको छ । फूपू–मामाको छोराछोरीले एक–अर्कालाई दाजुभाई/दिदीबहिनी भनेर नै सम्बोधन पनि गर्न थालेका छन् । पुराना नाता–सम्बन्ध वा भनौ सम्बोधन गर्ने तरीकाहरुमा पनि परिवर्तन हुदै गहिरहेको छ ।

यसो हेर्दा खासै महत्व नदेखिने यो ठट्टाको सम्बन्धले कुटुम्बेरी सम्बन्धलाई अघि बढाउन मद्दत गरेको देखिन्छ । यसले एक खाले कोर्टसिप (courtship) (अथवा विवाहको लागि भेटघाट गर्नु) सम्बन्धलाई बैधानिकता दिने र निरन्तरता पनि दिन्छ । यसले जीवनलाई रसिलो, हसिलो पनि बनाउँछ ।

कल्चरल सक् (Cultural Shock)

जब तपाई कुनै नयाँ ठाउँ वा नयाँ समुदायलाई भेट्नुहुन्छ, उनीहहरुको बारेमा थाहा पाउनुहुन्छ र उनीहरुको अनौठो बानी–व्यवहार र परम्परा थाहा पाउदा कल्चरल (cultural shock) अथवा सांस्कृति झट्का लाग्छ । उदाहरणको लागि कुनै अमेरीकि वा युरोपेलि मुलकबाट पहिलो पटक दक्षिण एसिया घुम्न आयो भने जताततै STD लेखेको देखेर तर्सन्छ किनभने उसको लागि यो शब्दले sexually transmitted disease अर्थात यौन सम्बन्धबाट सर्ने रोग भन्ने बुझ्छ न कि टेलिफोन सेवा । कल्चरल सक् लाग्छ भनेर कतिपय यात्रीहरु आफू जाने ठाउँ र समुदायको बारेमा जानु अघि नै जानकारी लिने पनि गर्छन् ।

कल्चरल सक् सधै नयाँ ठाउँ र नयाँ समुदाय भेट्दा मात्रै लाग्छ भन्ने छैन । कल्चरल सक् हाम्रै वरीपरी आफ्नै छरछिमेकमा पनि लाग्छ कहिलेकाहि । यसै सन्दर्भमा भारतका प्रख्यात समाजशास्त्री तथा मानवशास्त्रीले एम.एन. श्रीनिवासले यदि तिमिले ध्यान दियौ भने कल्चरल सक् आफ्नै घरपछाडि पनि लाग्न सक्छ भनेका छन् । यस्तै केहि अनुभव मेरो पनि छ ।

१. महिनावारी बार्ने चलन

भिन्न खाले समाजमा भिन्न खाले चलन हुन्छ नै । यो सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो । हामी राई–लिम्बूहरुले पनि महिनावारीमा बार्ने चलन छ तर त्यो देवता र पितृ पूजा गर्ने सन्दर्भमा मात्र लागू भएको देखेकि छु । अन्य कुराहरुमा त्यति बार्ने चलन छैन । तर यस बारेमा धेरै बोल्ने चलन पनि छैन । घरमा महिनावारी भए घरका महिलाहरुलाई मात्र थाहा हुने गर्छ अरुलाई भनिन्दैन ।

स्कुलमा छदा एउटा साथीको घरमा खेल्न जाँदा साथीले उसको घरमा बस्ने एक पुरुषलाई ठूलो स्वारले “मलाई नछुने भएको छ, परबाट जानुस्” भनेको सुन्दा म छक्कै परेको थिए । आफ्नो घरमा गुपगुप गर्ने तर बाहुनको घरमा हल्ला गरेको देखेर अचम्मै लागेको थियो । पछि थाहा भयो विषेश गरी जनाई लगाएको पुरुषलाई महिनावारी भएकी केटी/महिलाले छुन नहुने रहेछ । केहि कथम छुइहाले त्यो पुरुष अपवित्र हुने रहेछ भने केटी/महिला पापको भागिदार हुने भन्ने मान्यता रहेछ । हिन्दू धर्म अनुसार महिनावारी हुने केटी/महिला त्यस बखत अपवित्र हुने रहेछ ।

महिनावारी भएका महिलाले महिनावारी नभएका मान्छेलाई छुदा अपवित्र हुन्छ भन्ने कुरा त बुझे । पछि कलेज पुगेपछि त्यस्तैगरी अर्को बाहुन साथीको घरमा पुग्दा साथी महिनावारी भएकी थिइन् । अनि उनको घरमा अनौटो कुरा देखे । त्यसले मलाई अर्को कल्चरल सक् दियो । कोठामा पस्दा भुईमा कुल्चदा नछोइने तर कार्पेट/गलैचा राखेको ठाउँमा छोयो भने अपवित्र हुने । अनि कोठामा पस्दा उसको बहिनीले कार्पेट उठाइदियो र उ भित्तभित्ताबाट भित्र पस्यो । भुईमा टेक्दा नछोइने (अपवित्र) नहुने तर त्यहि भुईमा राखेको कार्पेट टेक्दा छोइने? यो पछाडिको तर्क मैले अहिले सम्म बुझेको छैन ।

कलेजमा हुँदा नै हो साथीहरुकहाँ धेरै जाने–आउने गर्ने । कलेज हुँदाकै कुरा हो । म एक जना नेवार साथीको घरमा गएको थिए । उनले “महिनावारी हुँदा खुट्टै चल्दैन, घिस्रेर हिड्छु” भनेको सुन्दा म छक्कै परे । कुरा के रहेछ भने उनको घरमा सबै जना काममा जाने । विहान काममा जान अघि घरकाले खाना दिएर गएपछि उनीहरु घर आएपछि मात्र खान पाउने रहेछ उसले । भान्समा पस्न मनाही भएपछि उसले दिनभरी पानीको भरमा बस्नुपर्ने किनकि खानलाई आफूसंग पैसा नहुने । सानैमा आमाको काख गुमाएकी ती साथी फिस्टा जस्तौ थिइन् । दिनभरी भोकै बसेपछि पोषण नपुग्ने नै भयो अनि खुट्टा कसरी चलोस् । उसको त्यो कुरा सुनेर मलाई अहिलेसम्म नी आङ्ग सिरिङ्ग भएर आउछ ।

पश्चिम नेपालको छाउपडीको कुरा पढिन्छ–सुनिन्छ तर काठमाण्डौको छाउ प्रथा पनि कम रहेनछ भन्ने लाग्छ । यी घटनाहरु धेरै अगाडिका पनि होइनन् । अहिले पनि काठमाण्डौमा हिन्दूहरुको छोरीको विहे गर्दा महिनावारी हुँदा सुत्नको लागि छुट्टै ओड्ने–ओछ्याउने दिन्छन् । त्यस बेला पूजाआजा मात्र होइन चुल्हा–चौकाबाट वर्जित गरिन्छ । एक प्रकारले त छोरीचेलिले भान्साको कामबाट छुट्टी त पाउछिन् तर जुन व्यवहार गरिन्छ त्यो अन्तन्त दु:खलाग्दो देखिन्छ । अरुले दिदा मात्र खान पाइने, भान्साकोटाको ढोकानेर बसेर खानुपर्ने, सबैसंग बसेर खान नपाउने जस्ता प्रचलनले महिनावारीको समयलाई झन् दु:खदायी बनाइदिन्छ ।

२. विधुवा धर्म

विधुवाले, विशेष गरी हिन्दू समुदायमा, सेतो लुगा लगाउँछन् । त्यो कुरा सानै देखि थाहा थियो । तर अन्य कुराहरु के गर्नु हुन्छ वा हुँदैन भन्ने कुरा थाहा थिएन र अझै पनि राम्ररी थाहा छैन । कलेज पढ्ने समयमै साथीको घरमा हामी एक हुल साथीह भेट भएका थियौ । खाजा पकाएर खाउ भन्ने सल्लाह भयो । हामी सबै भान्सामा गयौ । चाउचाउ पकाउने तयारी भयो । म चुलेसी लिएर प्याज काट्न तयार भए । प्याज काट्नै लाग्दा साथीले (जसको घरमा हामी थियौ) मलाई रोक्यो र त्यो उसको ममिको चुलेसी हो नचलाउ भनिन् । मैले कुरा बुझिन तर चुलेसी चलाइन । उसले दिएको अर्को छुरीले प्याज काटे । मलाइ छक्क परेको देखेर अर्को साथीले विधुवाले लसुन–प्याज खादैनन्, त्यसैले नकाट्नु भनेको भनेर सम्झायो । मैले पनि बुझे झै गरे । तर “किन” भन्ने प्रश्न आइरहन्छ । पहिलो प्रश्न लसुन–प्याज जे काटेपनि धुएपछि सफा हुँदैन र? कसरी त्यो अपवित्र रहिरहन्छ ? अर्को प्रश्न लोग्नेको मृत्यु भएपछि स्वास्नीले मिठो–मसिनो किन खानु नहुने? विधवाले राम्रो लगाउनु मिठो खानु किन नहुने?

३. शुद्ध शाकाहारी खाना

मेरो दाईको धेरै साथीहरु तराईका शाहा छन् । एक पटक काम विशेषले विराटनगर पुग्दा एकजना दाईको साथी (जो शाहा नै हुन्) ले आफ्नो घरमा खाना खान बोलाउनु भयो । दाईकोमा गफगाफ गर्न हिसाबले चाडै नै उहाँकहाँ पुगे । दाईले मलाई खुवाउन भनेर मासु ल्याउनु भएको रहेछ । दाईसंग उनको भतिजहरु पनि बस्थे । दाई–भाउजू मांसहारी भए पनि उनको घरको अरु सदस्यहरु शाकाहारी थिए ।

हाम्रो घरमा शाकाहारी खाना बनाउनु परे मासु चलाएको डाडु–पन्यु र भाडावर्तन छुट्टै राखिन्छ – मिसाइन्दैन । त्यत्ति भए चोखो नितो भयो भन्ने मान्छौ । तर उहाँहरुको लागि त्यस्ते हुँदैन रहेछ । माछा–मासु पकाउने भाडाकुडा र चुल्हा समेत छुट्टै हुनपर्ने रहेछ । दाईको साथीको घरमा उहाँहरुले माछामासु पकाउनलाई छुट्टै (करीडरको एक कुनामा) ग्यास चुल्हा र भाडाकुडा राख्नु भएको रहेछ । मरमसला भने सधै प्रयोग गर्ने भान्साबाट लिनु भयो । त्यो मसला छोइन्छ कि भनेर एउटा भतिज मसला बोक्ने र अर्कोले ध्यानपूर्वक मसला भाउजूलाई दिने गथ्र्याे । अनि कहि झुकेर छोइन्छ कि भनी ती दुई केटाहरु खाना पाकुन्जेल रुङ्गेर बसे । उहाँहरुको घरमा माछामासु पकाएको चुल्हा र भाडाकुडा शाकाहारी खाना पकाइन्दैन । मांसहारी खाना पस्केको भाडाकुडा र थालहरु भान्सामा लान वर्जित हुने रहेछ । मासुले छुएको सबैकुरा अशुद्ध हुन्छ रे । यो तराईका धेरै जातिमा खासगरी झा, मिश्र र शाहाहरुले मान्ने रहेछन् । पहिलो पटक देख्दा र सुन्दा अचम्मै लागेको थियो । भाडाकुडामा र चुल्हा अशुद्ध हुने तर त्यो खाएको मान्छे चाहि किन अशुद्ध नहुने भन्ने प्रश्न पनि आयो । तर आफ्नो आफ्नो चलन र विश्वासको कुरा भनेर चुपचाप बसे ।

४. सोल्टी–सोल्टीनीको ठट्टा

अरुको चलन र विश्वास देखेर छक्क पर्नु त स्वभाविक हो तर कहिलेकाहि आफ्नै चलन देखे पनि कल्चरल सक्मा परिने रहेछ ।

सायद म १३–१४ वर्षको थिए होला । एक जना दिदीको विहेमा लोकन्दी (बेहुलीको साथी) जानु भनेर मलाई बोलाइयो । म पहिलो पटक लोकन्दी गएको त्यही हो । हामी ३–४ जना साना थियौ अनि अरु ठूला दिदीहरु, फूपूहरु , काकाहरु र काकीहरु थिए । बेहुलाको घरमा पुग्यौ । विहेको रीतहरु भए । राती सुत्ने बेलामा त काकाहरु सोल्टीनीहरुसंग घान नाच्न थाल्नुभयो, धान नाचिसकेपछि चिया पकाएर सोल्टिनीहरुले दिए काकाहरु गफिदै खानुभयो । उहाँहरु रातभरी जिस्किदै बस्नुभयो । वारीपारी बसेर उहाँहरु कुरागर्न थाल्नुभयो । काकाहरु सोल्टीनीहरुलाई ल्याईहाल्ने र सोल्टीनीहरु पनि आइहाल्ने जस्तो कुरा गर्ने । एकैछिनमा माया–पिरति बसेजस्तो कुरा गर्ने कस्तो होला भन्ने लाग्यो ।

म त उहाँहरुको चाला देखेर छक्कै परे अनि काकाहरुसंग रीस पनि उठ्यो । घरमा छोराछोरी भएका मान्छेहरु सोल्टीनीहरु देखेर उनीहरुलाई ल्याइहाल्ने कुरा गर्नुहुन्छ, कस्तो मान्छे होला भनेर । घरमा आएपछि सबैलाई यो कुरा सुनाए पछि । त्यस्तो हो, छाडि दे भन्नुभयो आमाले । पछि कुरा बुझ्दै जाँन्दा त लिम्बू समुदायमा सोल्टी–सोल्टीनीको सम्बन्ध नै ख्याल–ठट्टा गर्ने रहेछ । यस्ता विहेबटुलमा सोल्टी–सोल्टीनीहरु जिस्कने त साधारण प्रचलन नै रहेछ । १५–२० जना लोकन्दी जाँन्दा सबैलाई सुताउने ठाउँपनि त नहुने रहेछ । हामी ८–१० जना केटीहरु एउटा कोठामा सुतेका थियौ भने केटाहरुलाई सुत्ने ठाउँ नै थिएन अनि यस्तो अवस्थामा रात बिताउनलाई घान नाच्ने र जिस्कदै बस्ने एउटा उपाय रहेछ ।

आफूलाई परेका यी कल्चरल सक् अहिले साधारण लागेपनि त्यो बेलामा यस्तो पनि हुन्छ र? किन यस्तो गरेको होला? भन्ने लागको थियो । श्रीनिवासले भनेको कुरा एकदमै सही लाग्छ । आफ्नै घरपछाडि कल्चरल सक् पाउछौ ध्यान दिएर मात्र हेर्नुपर्छ भनेको कुरा सहि हो । हाम्रो छरछिमेकमा, विभिन्न जात/जातिमा, विभिन्न क्षेत्रमा यस्ता कयौ कल्चरल सक् दिने चलनहरु होलान् अझै हेर्न र भोग्न नै बाँकि छ ।

तपाईलाई मेरो कल्चरल सक्को कथा कस्तो लाग्यो ? कमेन्ट बक्समा कमेन्ट गरिदिनुहोला । तपाईको आफ्नो पनि कल्चरल सक्को कथा भए कमेन्ट बक्समा लेखेर सबैलाई सुनाउनु होला । धन्यवाद ।

एनदर व्रिक इन दि वाल (another brick in the wall) लाई फर्केर हेर्दा

“एनदर व्रिक इन दि वाल” (another brick in the wall) अर्थात् पर्खालको अर्को ईट्टा, शिर्षकको यो गीतले सन् १९८० को दशकमा संसार हल्लाएको थियो । यो गीत पिङ्क फ्लोइड (Pink Floyd) व्याण्डले सन् १९७९ मा रिलिज गरेको थियो । यस गीतको रचना व्याण्डका सदस्य रोजर वाटर्सले गरेका हुन् । अमेरीका, युके लगायतका मुलुकमा यो गीत धेरै समयसम्म नं. १ भएर बज्यो । सन् १९८० को दशकमा यो गीत युवाहरुको मुखमा झुन्डिएको थियो ।

१९८० कै दशकमा म स्कूलमा छदा मेरो दाजुहरुले “we don’t need no education, we don’t need no thought control” (हामीलाई शिक्षा चाहिन्दैन, हामीलाई हाम्रो विचारमा लगाम नलगाउ) भनेर गाईरहनुहुन्थ्यो । म पनि संगसंगै गाउथे । त्यस बेला यस गीतको अर्थ मैले केवल हामीलाई शिक्षा चाहिन्दैन भन्ने सम्म मात्र बुझेको थिए । दाजुहरुलाई पढ्न मन नलागेर यो गीत गाएको होला भन्ने जस्तो लाथ्यो । झन् अन्तरामा “hey teacher, leave them kids alone” (ऐ शिक्षक, केटकेटिहरुलाई एक्लै छाडिदेऊ) भनेको सुन्दा त झन् रमाइलो लाथ्यो । म दाजुहरुसंगै टेपरिकर्डमा गीत सुन्ने गर्थे ।

अहिले फर्केर हेर्दा यो गीतको मर्म र सान्दर्भिकता उत्तिकै रहेको छ । ८० को दशकमा यो गीत जति सान्दर्भिक थियो आज ४० वर्ष पछि पनि यो गीत त्यत्तिकै सान्दर्भिक लाग्छ । हाम्रा शैशिक संस्थाहरुले बच्चाहरुको शिर्जनसिलतालाई उजागर गर्ने नभएर एकै खाले ज्ञान दिमागमा भरेर समान सोचाइ भएका कामदार उत्पादन गर्ने काम गरीरहेका छन् । त्यस्ता शिर्जनशिलतालाई नाश गर्ने एकै खाले सोच भएका कामदारहरु पैदा पर्ने शैक्षिक संस्था, शिक्षण पद्धति र शिक्षकहरु हामीलाई चाहिन्दैन भन्ने संन्देश यस गीतले दिन्छ ।

यो गीतले तिम्रो शिक्षा केटाकेटीको दिमागमा पर्खाल बनाउने ईट्टा हो । तिमि पनि पर्खाल बनाउने एउटा ईट्टा नै है भनी शिक्षकलाई भन्छ । मान्छेको स्वतन्तत्रालाई रोक्ने पर्खाल, विचारलाई रोक्ने पर्खाल, शिर्जशिलतालाई रोक्ने पर्खाल यहाँ शिक्षाले खडा गरेको छ र त्यो पर्खाल खडा गर्न शिक्षकको महत्वपूर्ण भूमिका यस गीतले देखाएको छ । गीतमा शिक्षकले विद्याथीलाई तिमिले गरेको मिलेन फेरी गर भन्छ । त्यसैगरी केटीलाई नहल्ली बस् भन्छ । अनि खिर खानु छ भने मासु न खा, मासु खाइस् भने खिर खान पाउदैनस् पनि भन्छ । यसरी खानेकुरा देखि लिएर उठ्ने–बस्ने सम्मका कुराहरुमा शिक्षकले आफ्नो अधिनमा राख्छ बच्चाहरुलाई । उनीहरुले भने अनुसार भएन भने बच्चालाई सजाय दिन्छ ।

यस गीतका लेखक रोजर वाटर्सले यो गीतमा शिक्षण संस्थालाई उदाहरण मात्र बनाएको हो बच्चाहरुलाई सबै क्षेत्रबाट यस किसिमको दबाव पर्छ भन्नुहुन्छ । उनका अनुसार उनको समयमा किशोरावस्थामा टेक्दा केटाकेटीहलाई हरेक कुरामा बन्देज लगाइन्थ्यो, उनीहरुको इच्छालाई नकारीन्थ्यो त्यसैले यस्तो गीत लेखेको भन्छन् र अहिले त्यस्तो अवस्था नहोला भन्छन् ।(see Roger Water’s interview in this link https://www.youtube.com/watch?v=Si1718YxJC8) तर हामीकहाँ उनले भोगेको भन्दा फरक अवस्था अहिले पनि छैन । वयस्क अवस्थामा केटाकेटी बिग्रन्छन् भनी झन् धेरै कडीकडाई गर्ने गरेको मैले देखेको छु ।

अहिलेको हाम्रो शैक्षिक प्रणाली पनि त त्यहि शैनिकलाई सिकाए जस्तो बुट–क्याम्प (boot-camp) तरीकाबाट नै चलेको छ । शिक्षकले भने अनुसार गर्नुपर्ने, नगरे सजाय भोग्नुपर्ने । बच्चालाई रटाएर जाच पास गराउने । उनीहले दिएको ग्रेड अनुसार बच्चा राम्रो या नराम्रो हुने । ग्रेड कम आए बच्चा जतिसुकै शिर्जनसिल भए पनि काम नलाग्ने हुने । त्यसै ग्रेडले बच्चा राम्रो या नराम्रो तुलना गर्ने कारण हरेक वर्ष १० कक्षाको सी (SEE) परिक्षाको नतिजा आउदा कोहि न कोहिले आत्महत्या गरेकै हुन्छन् र कति डिप्रेसनमा जान्छन् होल र आफ्नो वरीपरि पर्खाल बनाउलान् । तर सबै सी मा अब्बल आउनेहरुले जीवनमा अब्बल हुन्छन् भन्ने पनि छैन । उनीहरुको दिमागमा पनि बुट–क्याम्प शिक्षाको पर्खाल लागेकै हुन्छ जस्ले उनीहरुको जीन्दगीसंग जुझ्ने शीप सिकाएकै हुदैन । यस्तो खाले शिक्षाको दह्रो बिरोध गर्छ यो गीतले ।

त्यसैगरी यो गीतमा भनिएको पर्खाल एक प्रकारले सरकार पनि हो । शिक्षा मात्र होइन अन्य क्षेत्रहरु पनि छन् जस्ले जनताको वरीपरी पर्खाल लगाउने काम गर्छ । त्यसैले पनि यो गीत गोराहरुको शासनको बखत दक्षिण अफ्रिकामा रोक लगाइएको थियो । अहिले पनि जनताको स्वतन्त्रतालाई कुण्ठित गर्दै राज्यले पर्खालहरु लगाउने गर्छ र त्यस्को भत्र्सना यस गीतले गर्छ । त्यसैले यो गीतको सान्र्दभिकता रहिरहेको छ । अझै पनि यो गीत सुन्ने र मन पराउने जमात धेरै छ ।

यो गीत सुन्न र हेर्नलाई तलको link मा थिच्नुहोस् ।

तपाईलाई यो गीत कस्तो लाग्छ र यस गीतको बारेमा तपाईको बुझाई कस्तो रहेको छ कमेन्ट बक्समा कमेन्ट गर्नुहोला । तपाईलाई यो लेख कस्तो लाग्यो त्यो पनि लेखिदिनुहोला । यो लेख मन परे लाईक र सेर पनि गर्नुहोला ।

चुम्लुङ हिमको भित्ते चित्र

किरात याक्थुङ चुम्लुङको केन्द्रीय कार्यालय सोभाहिटी, तिखेदेवलको चुम्लुङ हिमको आगनको पूर्वपट्टी भित्तामा (पार्किङको तल) विभिन्न किसिमका लिम्बू जनजीवन झल्किने भित्ते चित्रहरु (मुरल) कोरिएका छन् । ती चित्रहरुको छेउमा बसेर सेल्फी लिने र फोटो खिच्नेको कमी चुम्लुङको कार्यक्रमहरुमा प्रशस्तै देखिन्छन् । ३१ औं चुम्लुङ दिवस (भदौ १७ गते २०७६) मा मैले पनि ती भित्ते चित्रहरुलाई राम्ररी नियालेर हेरे । पहिले पहिले त्यहाँ जाँन्दा चित्र त हेर्थे तर त्यत्ति ध्यान दिएको रहेनछु भन्ने यस पटक हेरेपछि थाहा भयो ।

पहिले हेर्दा त ती चित्रहरु लिम्बू जनजीवन झल्कने चित्र जस्तो लाग्यो । अलि राम्रोसंग हेरेपछि जन्मदेखि मृत्युसंस्कार सम्मको वर्णन जस्तो लाग्यो । अझ ध्यान दिएर शुरुदेखि अन्तसम्म हेरेपछि, मुन्धुमको श्रृष्टिको उत्पत्तिदेखिको चित्र रहेछ भन्ने बुझियो । अनि त्यसपछि नजिकबाट फोटो खिच्दै जाँन्दा ती भित्ते चित्रहरुमा संख्या दिइएको देखे । अनि ती चित्रहरुको छेउमा ती संख्या अनुसार चित्र के को बारेमा लेखिएको रहेछ । साँचै नै राम्रोसंग सोची सम्झी बनाइएको रहेछ ती चित्रहरु ।

कुनै बेला चुम्लुङको कार्यालय सोभाहीटीमा जानुभयो भने ती भित्ते चित्रहरु हेर्न नछुटाउनु होला । अहिलेलाई मैले मोबाइलबाट खिचेका फोटोहरु हेर्नुहोला ।

पेवा १

हाम्रो राई, लिम्बू लगायत नेपालका अन्य समुदायमा पेवा दिने चलन छ । विषेश गरी आफू राई–लिम्बू समुदायसंग नजिक भएको कारण यस समुदायमा केटि/महिलाको पेवाको महत्वबारे यस अघिको लेखमा लेखेको थिए । यसै कुरालाई अघि बढाउँदै लिम्बू समुदायमा किन धेरै महत्व राख्दछ भन्ने कुरा एउटा किम्बदन्ति भन्न गइरहेको छु ।

लिम्बू समुदाय एउटा समुदाय भनी परिचित हुने गरेको छ हामीकहाँ तर लिम्बू समुदाय भित्र धेरै थरहरु छन् । ती थरहरु अनुसार उनीहरुको केहि भिन्नता पनि छ । भन्न त लिम्बू समुदायमा “दश लिम्बूको दश रित” भन्ने उक्ति धेरै प्रचलित पनि छ । भन्नुको मतलब कुनै समयमा दश लिम्बू राजाहरुले राज्य गरेको लिम्बूवानमा भिन्न किसिमको रितिरिवाज थियो र त्यसको कारण अहिले पनि सबै लिम्बूहरुको एक खाले संस्कृति छैन वा भनौ विविधतामा एकता भएको समुदाय हो भन्ने हो । त्यसैले लिम्बू समुदायमा कसैले सांस्कृतिक एकरुपताको कुरा गरेमा वा ल्याएमा त्यसलाई राम्रो नमानिने गरेको मैले देखेको छु । त्यसैले लिम्बू समुदायमा गरिने संस्कारहरुमा एकरुपता भएन भने त्यसलाई “दश लिम्बूको दश रित” भनी विविधतालाई स्विकार गरिन्छ ।

लिम्बूहरुको संस्कृतिमा देखिने भिन्नताको बारेमा कुरा गर्दा खासगरी खानेकुरामा भिन्नता देखिन्छ । विभिन्न थरका लिम्बूहरुले विभिन्न किसिमका विषेश गरी माछा–मासु बार्ने गरेको देखिन्छ । खेवा थरका लिम्बूहरुले पंक्षि वा पखेटा भएको जनावर खादैनन् । मादेन थरका लिम्बूहरु रागां खादैनन् । मेन्याङ्वो थरका लिम्बूहरु लिम्बूनी माछा (एक प्रकारको माछा जसको टाउँको ठूलो र नाक नेप्टो हुन्छ) खाँदैनन् । त्यसै गरी आङ्बुहाङ थरका लिम्बूहरु सुंगुर खादैनन् । यसरी विभिन्न किसिमका थरका लिम्बूहरुले विभिन्न किसिमा माछा–मासु खादैनन् । त्यसको सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक वा पर्यावरण कारण थुप्रै होलान् । मलाई चाहि ईको सिष्टमलाई व्यवस्थापन गर्ने एउटा उपाय हो कि जस्तो लाग्छ । तर जे भए पनि यो एउटा खोज/अध्ययन गर्न लायक विषय हो ।

अब जाउ पेवाको कुरामा । खाना र पेवाको कुरा कहाँ सम्बन्ध छ भन्ने बारे । माथि उल्लेख गरे अनुसार उहिले उहिले आङ्बुहाङ थरका लिम्बूहरुले सुंगुर खादैनन् भन्ने बारेमा एउटा रोचक किम्बदन्ति छ लिम्बू समुदायमा । किम्बदन्तिका अनुसार आङ्बुहाङ थरकी एक चेलिले सुंगुर पेवा पालेकि रहिछिन् । निकै समयसम्म सुंगुरको स्याहार–सुसार गरेर सुंगुरलाई बलियो र राम्रो परेकी रहिछिन् ती आङ्बुहाङ चेलिले । सुंगुर देख्ने सबै लोभिने । एक दिन ती आङ्बुहाङ चेलि काम परेर घर छाडेर कतै गएकी रहिछिन् । चेलि घरमा नदेखेपछि घरमा भएका आङ्बुहाङ माइतिहरु मिलेर सुंगुर मारेर खाएछन् । घरमा आएर हेर्दा त आफूले माया गरेर पालेको पेवा सुंगुर छैन । कता गएछ, के भयो होला भनी खोजी गर्दा त सुंगुर आफ्ना दाजुभाईहरुले मिलेर मारी खाएको थाहा पाइन् । यसरी आफू नभएको बेला, सोद्धा पनि नसोधी आफ्नो पेवा सुंगुर खाएकोमा साह्रो चित्त दुःखाइन् । त्यस पछि उनलाई फकाउन माइतिहरुले अब देखि सुंगुर खादैनौ भनी बाचा गरेछन् । त्यसै कारण आङ्बुहाङहरुले सुंगुर नखाएको भन्ने चलन छ ।

लिम्बूहरुले छोरीचेलीको पेवा कहिल्यै घरको लागि भनी उपभोग गर्दैनन् । अभर परेर चलाउनु परेको खण्डमा उसलाई (पेवाको मालिकलाई) सोध भर्पाइ गर्ने सर्तमा वा पैसा दिएर किन्नीकन मात्र चलाउने गर्दछन् । माथिको किम्बदन्तिले पनि एउटा सन्देश के दिन्छ भने छोरिचेलिको पेवा चलाउनु हुन्न, चलाएमा त्यसको असर राम्रो हुँदैन । त्यसैले पनि छोरीचेलीको पेवा चलाउने कुरामा घरका ठूलाबडा धेरै सचेत हुन्छन् । त्यसैले पनि लिम्बू महिलाहरु पेवाको कारण आर्थिक रुपले धेरै सशक्त देखिन्थे विगतमा । अहिले आएर पेवा दिने संस्कार हराउँदै गएपछि लिम्बू महिलाहरुको आर्थिक सशक्तिकरणमा रुकावट आएको जस्तो देखिन्छ ।

मैले शुरुमा भनेको थिए, पेवा लिम्बू महिला मात्रको नभएर अन्य समुदायमा पनि छ । तर यसको प्रयोग सबैतिर कम हुँदै गएको छ । त्यसको संरक्षण, प्रबद्र्धन र सम्र्बधन गर्नु हामी सबैको काम हो । महिलाको सामाजिक–आर्थिक सशक्तिकरणले महिला मात्रको भलो हुन्दैन यसले परिवारको सबैको भलो गर्छ । अन्तमा, यसबारे अलिकति सोचौ र आफूले घरमा कसरी यसलाई अगाडि बढाउन सकिन्छ त्यसबारे के गर्न सकिन्छ गरौ भन्ने मेरो आग्रह छ ।

पेवा

हामीकहाँ पेवा भनेपछि महिलाको आफ्नो सम्पत्ति भन्ने बुझ्छौ । यो सम्पत्तिको खासै महत्व नगर्लान् अहिलेका महिलाहरुले खासगरी शहरमा बस्ने युवतिहरुले । तर गाउँघरमा बस्नेका लागि यसको महत्व अझै छ । पेवालाई कानूनी भाषामा स्त्री–धन भन्ने पनि गरिन्छ । स्त्री–धनमा श्रीमानको वा अन्य कसैको पनि हक लाग्दैन भनिन्छ । यो नितान्त महिलाको आफ्नो सम्पत्तिमा गनिन्छ । महिला आफैले कमाएको सम्पत्ति र विवाहमा महिलाले माइतीबाट पाएको गरगहना र दाइजोलाई स्त्री–धनमा गणना गर्ने गरिन्छ ।

लिम्बू–राई समुदायमा पेवाले धेरै महत्व राख्दछ । आमा (बाबु) ले माया गरेर किनिदिने वा घरमा जन्मेको पशुपंछीको बच्चा (विहे नगरेका) छोरीचेलिलाई एक–एक वटा दिने गरिन्छ । उदाहरणको लागि कुखुराको चल्ला वा सुंगुरको पाठा पेवाको रुपमा दिने चलन छ/थियो । यसरी दिएको पशुपंछीको रेखदेख गर्ने जिम्मेवारी पनि त्यहि पेवा पाउनेको हुन्छ । यसरी पेवा स्वरुप पाएको पशुपंछी ठूलो भई झांगिएर जाने, थप पशुपंछी बनाउने, त्यसलाई बेचेर पैसा जोहो गर्ने र गरगहना किन्ने समेत बनाउने गरेको पाइन्छ । यसले केटी/महिलाहरुलाई सानै उमेरदेखि पशुपंछीको रेखदेख गर्ने मात्र होइन आर्थिक उर्पाजनको काममा पनि संलग्न गराउँछ । यसले उनीहरुको आर्थिक सशक्तिकरण पनि गरिरहेको हुन्छ ।
देख्दाखेरी सानो पशुपंछी पाल्न दिएको जस्तो देखिए पनि एउटा केटी/महिलाको जीवनमा यसले धेरै महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । उसले ठूलो भएपछि गर्नुपनेै कामको तालिम पनि हो यो । चल्लालाई कसरी स्याहार्नु पर्छ, चिसो/तातोबाट जोगाउने, अन्य जनावरबाट सुरक्षित राख्ने । त्यस्तै गरी सुंगुर/बंगुर कसरी पाल्ने, गाई–भैसीलाई स्याहार्ने, बाख्रालाई हुर्काउने जस्ता वयस्क जीवनमा गर्नुपर्ने महत्वपूर्ण कामहरु हुन् । त्यसको एक झलक उनीहरुले सानैबाट सिक्ने अवसर यसले दिन्छ । तसर्थ पेवा आर्थिक रुपले सबल बनाउने कुरा मात्र नभएर जीवन धान्नको लागि चाहिने शिप सिकाउने एक संस्था (institution) पनि हो ।
पेवाले पशुपंछी स्याहार–सुसार गर्ने शिप मात्र होइन यसले अन्य व्यवहारिक ज्ञान पनि सिकाउँछ । उदाहरणको लागि हिसाब गर्ने, समयको व्यवस्थापन गर्ने, निर्णय लिने, लगानी गर्ने आदि । पशुपंछी बेचेर आएको पैसा के कति भयो भनी आफैले हिसाब गर्न जान्नु पर्यो । आफ्नो पेवाको रेखदेख गर्ने काम अरु सकैले गदैन, त्यो काम गर्न आफूले समय निकाल्नु पर्यो । आफूले नभ्याएको खण्डमा अरुलाई भन्नु पर्यो, त्यसको लागि छुट्टै प्रबन्ध मिलाउनु पर्यो । पेवा राख्ने÷पाल्ने बेलामा विभिन्न खाले निर्णय गर्नुपर्ने हुन्छ । पेवा के गर्ने भन्ने बारेमा घरका सदस्यहरुले सुझाव दिन सक्छन् तर अन्तिम निर्णय आफैले नै गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसले केटीहरुलाई सानैबाट निर्णय लिन सक्ने क्षमता बढाउँछ । उदाहरणको लागि चल्लाबाट कुखुरा बनाइसकेपछि त्यसलाई खाने कि, अण्डा निकालेर थप चल्ला बनाउने कि, बजारमा बेच्ने भन्ने निर्णय त्यसको मालिकले नै गर्नु पर्छ । यस्ता साना निर्णयले भविष्यमा उनीहरुलाई ठूला निर्णयहरु गर्न सिकाउँछ । त्यसैगरी पेवाबाट आएको कमाई के मा खर्च वा लगानी गर्ने भन्ने निर्णय पनि उसैको हुन्छ । उदाहरणको लागि पेवा बेचेर आएको पैसाले सुन किन्ने कि, बचत खातामा राख्ने या अर्को पशुपंछी किन्ने आदि । मैले मेरो बहिनीहरु (नातापर्ने) ले आफ्नो पेवाको कमाइले स्कूलको फिस तिर्ने देखि लिएर कपी–कलम किन्ने गरेको देखेको थिए । यसरी केटि÷महिलाहरुले आफ्नो भविष्य सुनिश्चित गर्न उचित क्षेत्रमा लगानी गर्न पनि सानैदेखि सिकाउँछ पेवाले ।
पेवाको महत्व हुँदाहुँदै पनि विस्तारै यो चलन हराउँदै गएको छ । शहरमा त हराई नै सक्यो भने गाउँतिर पनि यो हराउने क्रममा छ । यसले जीवन उपयोगी शिप सिकाउछ भन्ने बिर्सिएको अवस्था छ । किताबी शिक्षाले भन्दा पनि यसले व्यवहारीक शिक्षा दिन्छ भन्ने बिर्सिएको छ । यस्तो एक आदिवासी ज्ञान र आदिवासी संस्थाको अवहेलना गरीएको छ । यसलाई जोगाउने वा हराएर जान दिने हो ? यो हाम्रै हातको कुरो हाे ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

इक्सा खाम्बेक अर्थात् घुम्ने धरती


कमल साम्पाङ दाई, जो वातावरण विज्ञ (environmental scientist) हुनुहुन्छ, मलाई भेट्यो कि लिम्बू भाषामा साह्रै राम्रो शब्द छ भन्नुहुन्थ्यो । अनि मैले त्यो शब्द के हो भनी सोद्धा “इक्सा खाम्बेक” भन्नुहुन्थ्यो । मैले “इक्सा खाम्बेक” को अर्थ के हो भनेर सोद्धा उहाँले “इक्सा खाम्बेक” भनेको “घुम्ने धरती” वा “घुम्ने पृथ्वी” हो भन्नुहुन्थ्यो । उहाँलाई यो शब्द साँचै नै राम्रो लागेर होला उहाँले पटक पटक “इक्सा खाम्बेक” साह्रै राम्रो भनेर भन्नुभयो मलाई । त्यस बेला आफ्नो कामको धुन अर्कै भएको कारण यस बारे राम्रो सोध्न र बुझ्न पाइन । अहिले साम्पाङ दाईसंग विरलै भेट हुन्छ । कुनै बेला राम्रैसंग यस बारे भलाकुसारी गर्नु मन छ ।

अब कुरा गरौ “इक्सा खाम्बेक” अर्थात् “घुम्ने धरती” वा “घुम्ने पृथ्वी” बारे । सोझो अर्थमा पृथ्वी घुम्छ भन्ने कुरा त हामीले ४ कक्षाको विज्ञान विषय पढेदेखि नै थाहा पाएका हौ । तर मुन्धुमको कुरा गर्ने हो भने हजारौ वर्ष अघिदेखि पृथ्वी घुम्छ भन्ने कुरा हाम्रा पुर्खाहरुलाई थाहा थिएछ भन्नु पर्यो । कुनै पनि वस्तु घुम्नलाई त्यो गोलाकार हुनु पर्यो । गोलाकार वस्तु मात्र घुम्छ । त्यसैले पृथ्वी गोलो छ भन्ने कुरा पनि मुन्धुममा कतै छ होला । छैन भने पनि त्यसको व्यख्याताहरुले त्यसलाई व्याख्या गरेको हुनुपर्ने हो । त्यसैले “घुम्ने धरती” गोलो छ भन्ने कुरा मुन्धुको कुनै अंशमा छ कि छैन होला? छ भने यसलाई कसरी व्याख्या गरिएको छ? यस बारे मलाई बुझ्न मन लागेको छ । लिम्बू भाषाको भाषिक ज्ञान मसंग नभएकोले गर्दा मैले यस बारे केहि भन्न सकिन तर कसैले यस बारे खोजि गरिदियोस् भन्ने मेरो चाहना छ । यस लेखमा घुम्ने धरतीको बारेमा मेरो आफ्नो बुझाई प्रस्तुत गरेको छु । तपाईहरुलाई कस्तो लाग्छ, आफ्नो प्रतिक्रिया कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला ।

माथि भनिएको बाहेक घुम्ने शब्दको अर्थ धेरै किसिमको लाग्दछ । पृथ्वी वा धरतीसंगै जोडेर हेर्न मिल्ने भनेको यसको ऋतु चक्र हो । हरेक वर्ष ऋतुहरु चक्रिय रुपमा आउने जाने गर्दछन् । गर्मी, वर्षा, जाडो÷हिउद, सितल, हावाहुरी आउने मौसम चक्र अनुसार नै हुन्छ । यहि मौसमी चक्र अनुसार हाम्रो जीवन, जनजीविका र चाँडपर्वहरु पनि चलेको छ । उदाहरणको लागि मौसम परिवर्तन हुने मुख्य चाँडहरुको रुपमा उधौली र उभौलि चाँड मनाउँछौ । उधौली लागेपछि जाडोयाम शुरु हुन्छ । मौसमले जाडो शुरु हुने संकेत गर्छ भने यो पर्वले बालिनालि पाकेर खेति उठाउने, खेतिपाति उठाएपछि सहकाल लाग्ने, मिठो खाने, राम्रो लगाउने र मोजमस्ति गर्ने अवसरको दिन्छ । यो भन्दा अगाडि जति दुःख गरेर खेतिपाति गरेको छ त्यसको फल खाने चाँड उभौलि वा चासोक वा न्वागि (नेपालीमा) भनि बुझिन्छ । मौसम पनि न गर्मि न जाडो हुन्छ । त्यसैले पनि यो समय आनन्दमय हुन्छ र रमाइलो गर्नको लागि उत्तम समय देखिन्छ । त्यसै गरी उभौलीमा सूर्य मकर रेखाबाट मास्तिर जान्ँछ र गर्मि चढ्छ अनि अन्नवालि लगाउने समय आउँछ । यस चाँडमा यक्वा पूजा गरिन्छ । यो पूजा सहकालको लागि गरिन्छ । प्रकृतिसंग समयमै पानी परोस् र हावापानीले बिगार नगरोस् भनी पनि यो पूजा गरिन्छ । यस वाहेक माघे संक्रान्तिको दिन कक्फेवा तङ्नाम मनाउछन् लिम्बूहरु । यो चाँडलाई नयाँ वर्षको रुपमा मनाइन्छ । कक्फेवा भन्नाले चापको फूललाई भनिन्दो रहेछ । चापको फूल फूलेपछि वसन्त ऋतुको आगमन भएको संकेत गर्दछ । त्यसैगरी वातावरणलाई पनि न्यानो तुल्याउँछ । अनि उभौलि चाँड मनाउँदा मानिसहरुले अब खेतिपाति गर्ने बेला शुरुभयो भन्ने बुझ्दछन् । अनि सिसेक्पा तङ्नामलाई सहकाल बोलाउने चाँडको रुपमा मनाइन्छ । पहिला पहिला महावर्खा र वर्षा वा झरीको मौसम सकिन्दासम्म मानिसहरु धेरै भुखमरी र झाडापखालाबाट गज्रनु पर्दथ्यो । त्यो भुखमरी र झाडापखाला जस्ता सरुवा रोगहरुबाट बाँचेकाहरुले वर्षा ऋतु सकिएर सरद ऋतुको अगमनसंगै बर्खे बालि जस्तो कि सिमि, बोडि, मकै, आदिका परिकार बनाई खाएर सिसेक्पा तङनाम मनाउँछन् लिम्बूहरु । ऋतु चक्र, चाँडपर्वको चक्र र जनजीविकाको चक्र पनि धरतीको घुमाइ जस्तै घुमी रहन्छ । त्यसैले यो घुम्ने घरतीले यो घरतीमा बस्नेहरुको जीवन पनि घुमाइ रहेको छ ।

घुम्ने धरतीको अर्को सत्य के हो भने यहाँ केहि पनि अजर–अमर छैन । यहाँ कुनै वस्तु वा जीवनको जन्म हुन्छ भने त्यसको मृत्यु पनि हुन्छ । यो हामीले देखेर भोगेर आएको कुरा हो । लिम्बू मुन्धुमले पनि यस बारे प्रष्टै बोलेको छ । चइःत मुन्धुम अर्थात श्रृष्टि वर्षनको मुन्धुममा श्रृष्टिकर्ता भगवान पोरोक्मी याम्फिमिवाले अजर–अमर सर्वगुण सम्पन्न मान्छे बनाउन खोज्छन् तर असफल हुन्छन् । उनले बनाएको मान्छेको शिर ढल्छ र मान्छे मरणशील प्राणी बन्छ । त्यसपछि उ अन्य प्राणी जस्तै जन्म–मृत्युको चक्रमा फस्छ । जन्म–मृत्युको चक्रमा फसेको यो मान्छे सधै यही चक्रमा घुमी रहन्छ । घुम्ने धरतीमा जीउने मान्छेको जीवन जीउने तौर–तरिका पनि त्यसै हेर्यो भने जन्म देखि मृत्यु संस्कारहरुमा बितेको हुन्छ । बीचमा केही केही कुराहरु जोड–घटाउ होला तर निचोडमा जन्म र मृत्यु दुई मुख्य घटनाहरु हुन् जुन घुमी रहन्छ ।

एउटा जीवनको अन्त भनेको त्यो पुरै अन्त पनि होइन, त्यहाँबाट अर्को जीवनको शुरुआत पनि हुन्छ । पुरानो अन्त हुन्छ अनि नयाँ शुरुआत पनि हुन्छ । यो पनि चक्र नै हो । यो पनि घुम्ने नै हो । घुम्ने धरतीमा केहि पनि स्थायी छैन । जबसम्म मान्छे बाँच्छ उसले सबै थोकमा स्थायित्व खोज्छ । स्थायी घर, स्थायी जागिर, स्थायी व्यवसाय, स्थायी सम्बन्ध तर उसको जीवननै स्थायी छैन । क्षणिक स्थायीत्वले मानिसलाई आशा, भरोषा र अगाडि बढ्ने चाहना पनि दिएको हुन्छ । त्यसले उसले पछिल्लो पिढीको लागि केहि गर्छ र पछिल्लो पिढीले त्यसमा थप काम गर्छ । त्यसैले पनि त्यहाँ नयाँ शुरुआत हुन्छ । त्यसैले गतिशिलता घुम्ने धरतीको अर्को प्रमुख सत्य पनि हो भन्ने मैले बुझेको छु ।

लिम्बू महिला र कुल देवता


लिम्बू समुदायमा विवाहपछि छोरीचेलिले कुल देवता लैजान्छन् । मलाई धेरै बुझ्न र जान्न मन लागेको विषय हो यो तर यसमा एकदमै थोरै मात्र थाहा पाएको छु । यस बारेमा लेखहरु पनि त्यत्ति भेटाउन सकिएन । यो विषयमा केहि छलफल अघि बढाउने हेतुले जति जानकारी छ मलाई त्यसकै आधारमा यो छोटो लेख लेख्ने जर्मको गरेको छु ।

लिम्बू गाउँमा हुर्केकाहरुलाई यस बारे धेरै ज्ञान होला तर शहरमा बसेका/हुर्केकाहरुलाई कमै थाहा हुन्छ किनभने शहरमा यस्तो अभ्यास त्यत्ति गरिन्दैन । शहरमा हिन्दू लगायत अन्य ठूला धर्महरुको प्रभावको कारण आफूले गरिआएको अभ्यासलाई तल्लो तहको ठान्ने र अधिकांशले जे जस्तो धार्मिक अभ्यास गर्छन् त्यसलाई नै अनुसरण गर्ने भएकोले पनि आफ्नो धार्मिक र सांस्कृतिक अभ्यासहरु भुल्दै गएको देखिरहेका छौ । यसका साथै आधुनिक शिक्षाले पनि विज्ञान सम्मत हुन सिकाएको कारण पनि परम्परागत धर्म–संस्कृतिलाई पुरातनवादी भनि मान्न छाडेको देखिन्छ । त्यसैगरी लिम्बू समुदाय कम भएको स्थानमा फेदाङमाहरुको अभावले गर्दा पनि धर्म र सांस्कृतिक परम्पराहरु मानाउन कम भएर गएको पनि हो । यी परिवेशहरुले गर्दा लिम्बूको धर्म–संस्कृति विर्सने महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको देखिन्छ । अब कुरा गरौ लिम्बू महिलाहरुले आफ्नो इष्टदेवलाई कसरी संगै लैजान्छन् र त्यसले उनीहरुको जीवनमा कस्तो भूमिका खेल्छ ।

लिम्बूनीहरुले विवाह पछि आफ्नो बाबुबाजेले पुजी आएको देवताका (खासगरी कुल देवता) र आफ्नो आमाले माइतीबाट ल्याएको कुल देवताहरु आफूसंग लगेर जान्छन् । लिम्बू समुदायमा देवताको प्रतिमा हुँदैन । ती विभिनन देवी–देवताको नाम हुन्छ र उनले के काम गर्छन्, त्यसको व्याख्या हुन्छ । ती देवी–देवताहरुलाई पूजा गर्दा कलसमा चोखो पानी राखी त्यसमा फूल–पाती राखी धुप तथा दियो बालि उनीहरुको आराधना गरिन्छ । यस्तो देवी–देवता प्रतिमा नभएको समुदायमा छोरीचेलीले देवता लैजाने कुरा अनौठो लाग्न सक्छ । यहाँ बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने छोरीचेलीलाई विवाहमा तिमि देवता लैजाउ भनी कुनै संस्कार गरिन्दैन । देवता भनी बुझीने कुनै वस्तुको हस्तान्तरण गरिन्दैन । ती महिलासंग देवता आफै जान्छन् वा उनले आफूले माइती घरमा पाएको संस्कारसंगै (जुन अमूर्त छ, जुन ज्ञान हो) लिएर जान्छिन् ।

लिम्बूहरुका थर वा वंश पिच्छै फरक फरक कुल देवता हुन्छ । सबै कुल देवताले ती थरका सदस्यहरुलाई भलो गर्छन् तर कुनै कुनै देवता धेरै रिसाहा हुन्छन् । ती देवताको मान–मनितो नपुग्दा परिवारका सदस्यहरुलाई सताउने गर्दछन् । यस्ता विभिन्न प्रकृति भएका देवताहरुको एउटा घरबाट अर्को घरमा जान्दा (मान्छेसंग) त्यसको पनि व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ, लिम्बू समुदायमा । विवाह भएर लोग्नेको घरमा ती महिलाको माइती र मामाघरबाट आएका कतिपय देवतालाई घरैभित्र घरको पूजास्थानमा संगै राखेर पूजा गरिन्छ । तर सताउने खाले कडा प्रकृति भएका र नमिल्ने खाले देवतालाई भने छुटै थान बनाएर घर बाहिर नै पूज्ने गरिन्छ । यसरी राम्रो र सुख दिने देवताको सम्मान साथ नियमित पूजा हुन्छ भने छुटै थानमा राखिएका दुःख दिने देवताको विषेश पर्वमा भोग दिई दुःख नदिनको लागि मन्साउने पूजा गरिन्छ । भनिन्छ त्यस्ता दुःख दिने देवतालाई मन्साएन भने घर परिवारका कोहि सदस्य बहुलाउने वा रोगव्याधि लाग्छ । त्यसैले माइतीबाट आएका देवताको छुटै थान बनाई पूजा गर्ने, मन्साउने कार्य गर्नु अत्यन्त आवश्यक मानिन्छ ।

यस संस्कारबाट के बुझ्नु पर्दछ भने लिम्बूनीहरुको एस्क्राइब स्टेटस (ascribe status) अर्थात् समाजमा जन्मदै पाएको स्थान राम्रो देखिन्छ । हाम्रै छिमेकी समुदायमा छोरीचलिलाई कुल देवता छुन दिदैन र उनीहरुलाई कुल पूजामा बस्न दिइन्दैन भन्ने सुनेको छु । तर लिम्बूनीहरुले कुल देवता लैजान्छन् (त्यो पनि आमा र बाबु दुवै पट्टिको) । लोग्नेको पारिवारले उसको कुल देवतालाई उसको घरमा स्थान दिनुपर्छ । ती देवताहरुको उसको शेष पछि छोरानातिहरुले पनि पूजा गरिदिनु पर्छ । यसले महिलाको मनोवैज्ञानिक रुपमा पनि आफू त्यस घरमा (विवाह गरेर गएको घरमा) स्वीकार (accepted) भएको मान्छिन् । आफू र आफ्नो देवताले स्थान पाएकोमा गर्व गर्ने ठाउँ हुन्छ । यो पाटो पनि महत्वपूर्ण छ किनभने यसले महिलाको छुट्टै पहिचानलाई सम्मान गरेको छ । यसले माइति तिरको सम्बन्धलाई पनि अटुट राख्छ किनकि उसको माइति तिरको देवताको साथ हुन्छ भन्ने भावना रहिरहन्छ । यो एउटा घर–परिवार अर्को परिवारबाट आएको महिलालाई समाहित (assimilation) गर्ने भन्दा पनि महिलाको छुटै पहिचानलाई आत्मसाथ गर्दै उसलाई समावेश (inclusion) गर्ने प्रकृया वा पद्धतिको रुपमा बुझ्नु पर्दछ । लिम्बू समुदाय पेट्रिलोकल (patrilocal) अर्थात् विवाह पछि लाग्नेको घर जाने संस्कार हुँदाहुँदै पनि महिलाको एस्क्राइब स्टेटस भने राम्रै छ भन्न सकिन्छ ।

(यो लेख लेख्न सहयोग गर्नुहुने टिका चेम्जोङ दिदीलाई हार्दिक धन्यवाद दिन चाहन्छु)

,नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो र तपाईलाई यस विषय बारे के थाहा छ , त्यो तलको कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । यो लेख मन परे लाईक र सेर पनि गर्नुहोला । यो लेख पढ्नु भएकोमा धेरै धेरै धन्यवाद ।

सुली र खरानीले बनेको मान्छे

सानो छदा दाजुहरुले “थुक लगाएर हात माडेर सुङ त सुली गन्हाउँछ” भन्नुहुन्थ्यो । अनि हामी बच्चाहरु पनि नाडीमा थुक लगाएर बेस्सरी माड्थ्यौ र सुङ्थ्यौ । साँचै नै सुली गन्हाएको हुन्थ्यो । यसरी एक ठाउँमा माडेर सुङ्दा नाडी पिल्सिएर घाउ पनि हुन्थ्यो कहिलेकाहि । अनि दाजुहरु मान्छे सुली र खरानीले बनेको हो त्यसैले त्यस्तो सुली–सुली गन्हाएको हो भन्नुहुन्थ्यो । आफ्नो जीउमा सुली गन्हाएको त सुघियो तर त्यो खरानी र सुलीले बनेको मान्छे बारे केहि पनि सोधिएन । अहिले आएर थाहा भयो सुली र खरानीले मान्छे बनेको भन्ने कुरा त चइःत् मुन्धुम (सृष्टि वर्णन) को मान्छेको सृष्टि गर्ने कथामा आउने रहेछ ।

पोरोक्मियम्फामिवा (सृष्टिकर्ता देवता) ले पृथ्वीको जलचर, थलचर र बोट–विरुवा सृजना गरिसकेपछि उनलाई पृथ्वी सुन्य, केहि नपुगेको जस्तो लाग्छ । अनि अन्तरात्माले सोचेर विचार गरेर पृथ्वीलाई भोग गर्ने, व्यवस्थापन गर्ने र हेरचाहर गर्ने मान्छेको सृजना गर्ने विचार गर्छन् । तागेरा निङ्वाफुमाङसंग ज्ञान र उपदेश लिएर अजर–अमर मान्छे बनाई सृष्टिलाई पूर्णता दिने विचार गरेर मान्छे बनाउँछन् । यस क्रममा उनले वहुमूल्य सुन र चाँदिको मान्छे बनाउँछन् । ती सुन–चाँदिका मान्छेमा प्राण हाल्छन् तर बोलाउँदा बोल्दैनन् । टुलुटलु हेरीमात्र बस्छन् । पोरोक्मियम्फामिवाले तिनलाई काम नलाग्ने भनी फ्याकिदिन्छन् । त्यसपछि हिलो माटो मुछेर मान्छेको रुप दिन्छन् र प्राण भरिदिन्छन् । अनि त्यो मान्छेलाई बोलाउँदा बोल्छ तर त्यो मान्छे क्षणभरमै मरीजाने हुन्छ । अजर–अमर मान्छे त बन्दैन । फेरी त्यो मान्छे उन्यूको बोट मात्र चढ्न सक्ने, बड्क्यौलाको भरी लगाउनु पर्ने र खुर्सानीलाई झटारो हान्नु पर्ने सानो न सानो हुन्छ । पृथ्वीको भोग गर्ने, पृथ्वीलाई व्यवस्थापन र हेरचाहर गर्ने मान्छे त यस्तो हुँदैन भनी पोरोक्मियम्फामिवा चिन्ता लाग्छ र फेरी विचार गर्छ । यस्तो क्षणभरको जुनी पाएको हिलोमाटोले बनेको मान्छे माटो मै बस्नु भनी माटोमा गाडिने गरी फ्याकिदिन्छन् । यी माटोले बनेको माटोमा बस्ने मान्छेलाई खाम्बोङ्बा लुङ्बोङ्बा भन्छन् लिम्बूहरु । मान्छेको अन्तिम संस्कारको क्रममा लासलाई गाड्न चाहिने चिहानको लागि खाम्बोङ्बा लुङ्बोङ्बासंग जमीन किन्ने संस्कार लिम्बू समुदायमा रहेको छ । त्यसपछि सृष्टिकर्ता पोरोक्मियम्फामिवा देवले तागेरा निङ्वाफुमाङसंग ज्ञान–वुद्धि माग्छन् र उनकै ज्ञानले खरानी र चराको सुलीलाई मुछेर मान्छे बनाउँछन् । त्यस मान्छेलाई प्राण हालेपछि “ऐ मानुवा” भनी बोलाउँदा मान्छे बोल्छ । बहुमूल्य वस्तुले बनाएको मान्छे बोलाउँदा नबोलेको तर यस्तो तुच्छ वस्तुले बनाएको मान्छे बोलाउँदा बोल्यो भनी थुक्क भनी मुखैमा थुकिदिन्छन् । अनि त्यो मान्छेको शिर ढल्छ । यसरी जन्मदै शिर ढले पछि पोरोक्मियम्फामिवा के गरै कसो गरौ हुन्छ र सर्वज्ञाता ईश्वर तागेरा निङ्वाफुमाङलाई पुकार्छन् । तागेरा निङ्वाफुमाङले उसको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गर्नु भनी सुझाव दिन्छन् । पोरोक्मियम्फामिवाले पनि मान्छेको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गर्छन् र त्यस पछि सातो हराएको मान्छेको चेत फर्कन्छ । यसरी यस धर्तीमा पहिलो मान्छेको सृजना हुन्छ भन्ने कथा मुन्धुममा आउछ ।

खरानी

Photo source: wikipedia.org

यस कथामा बुझ्नु पर्ने कुरा के छ भने सृष्टिकर्ता भगवानले पनि मान्छे बनाउँदा एकैपटकमा बनाएका होइनन् । पटक पटकको कोशिश वा ट्राइल एण्ड इरर (trial and error) बाट मात्र बनाएका हुन् । हामी मान्छेहरु सबैकुरा एकै पटकमा गर्न सकु जस्तो गर्छौ, गर्न सकेनौ भने दुःखी हुन्छौ, हरेस खान्छौ तर भगवान पोरोक्मियम्फामिवाले मान्छेको सृजना गर्दा धेरै पटक कोशिश गरेर मात्र सफल भए । अनि उनले भने जस्तो अजर–अमर मान्छे बनाउँछु भनी सोचेको भएता पनि त्यस्तो मान्छे बनाउँन सकेनन् । देवताले पनि सर्वोत्कृष्ट (perfect) बनाउन नसक्ने रहेछ भन्ने कुरा यो कथाबाट बुझिन्छ । जुन मान्छेको जीवनमा पनि लागू हुन्छ । त्यसैले कोशिश जारी राख्नु पर्छ काम पुरा गर्न सकिन्छ तर त्यो सर्वोत्कृष्ट हुन्छ नै भन्न सकिन्न र त्यसबाट हतास हुन हुन्दैन भन्ने सन्देश बुझ्नु पर्छ । अर्को कुरा भनेको पोरोक्मियम्फामिवाले सुली र खरानीबाट बनेको मान्छेलाई यस्तो तुच्छ वस्तुबाट बनेको भनी मुखमा थुक्क गर्छन् जसले गर्दा मान्छेको शिर ढल्छ । भगवानले पनि गल्ति गर्छन् भन्ने बुझिन्छ । लिम्बू समुदायमा कसैलाई थुक्नु र गालि–सराप गर्नु सबैभन्दा नराम्रो काम हो भनी भन्ने गर्दछन् किनभने यसले मान्छेको शिर ढल्छ । गालि–सराप गर्ने (अपशव्द बाेल्ने), शिर ढल्ने र शिर उठाउने काम मानव सृष्टिको पहिलो चरणबाट नै शुरु भएको देखिन्छ । मुन्धुमका पहिलाे शिक्षा नै मानिसले अात्मसम्मानका साथ वा शिर ठाडाे पारेर बाच्नु पर्छ भन्छ र त्यसकाे पहिलाे शुत्र भनेकाे गालि-सराप नर्गनु भन्ने देखिन्छ ।

शिर ढल्नु भनेको मानिसको आत्मसम्मानमा ठेस लाग्नु हो वा आत्मसम्मान गुमाउनु हो । लिम्बू समुदायमा शिर ढल्यो भने मान्छे मर्छ भन्छन् । मर्नु भनेको देह त्याग गर्नु मात्र होइन, उसको मान, प्रतिष्ठा र इज्जत गुम्नु पनि हो । यसले मान्छेलाई मानसिक रुपमा मरे तुल्य बनाउँछ । आत्मसम्मानका साथ बच्नु मान्छेको लागि अत्यन्तै महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले मान्छेको शिर ढलेपछि सृष्टिकर्ता देवताले नै उसको माङ्गेन्ना (शिर उठाउने अनुष्ठान) गरेर मान्छेलाई आत्मसम्मानका साथ बाच्ने आधार दिन्छन् । त्यसैले शिर ढाल्ने काम नगर्नु र गल्तिले कसैको शिर ढाल्ने काम गरे शिर उठाउने काम पनि गर्ने/गराउने लिम्बू समुदायमा धेरै प्रचलित छ ।

नोटः यो लेख कस्तो लाग्यो? तपाईहरुको टिप्पणी कमेन्ट बक्समा लेख्नुहोला । मन परे लाइक र सेर पनि गर्नुहोला ।

केसामी र नाम्सामीको कथा सार – ३

नाम्सामीले केसामीको (झुक्याएर) हत्या गरिसकेपछि, उता फुलमा जोखना हेरेर बसेकी आमा (सेरेङ्घङ्ना) बाबरी फुल (अन्दङ फुङ) ओइलायो अनि सुकेर गएको देखी आफूले जन्माएको बाघ रुपी छोरो केसामी मर्यो है भनी रुन थाली । सिमलको रुख माथि बसेको नाम्सामी केसामी पक्कै मर्यो भन्ने यकिन गर्न नसकि रुखमै पर्खि बस्यो । हरियो झिंगाले बाघ मर्यो है भनी सिमलको रुखको हाँगामा पर्खेर बसेको नाम्सामीलाई भनिदियो । बाघ मरेको यकिन भएपछि उ तल झर्यो । बाघको छाला काडेर घाम लाग्ने तर सियाल परेको ठाउँमा सुकायो तर सुकेन । नसुकेपछि बाघको छाला लगेर घाम लाग्ने चाक्लो ढुंगा माथि लगेर सुकायो । सो ठाउँमा छाला सुक्यो । त्यो ठाउँलाई सेहोःनाम्लाङ भनि अहिले पनि चिनिन्छ । सेहोःनाम्लाङ पान्थर जिल्लाको आङ्सराङमा अवस्थित छ । बाघको छाला सुकेपछि उ दक्षिण मैदानतिर गयो र “मैले बाघ मारे” भनी छाला देखाई नुन, तेल, अदुवा, लसुन, र्खुसानी, चामल, जाँड–पानी आदि साटि खायो । त्यसैगरी उत्तर भोटतिर गयो र बाघको छाला देखाई आफूलाई निपूर्ण शिकारीको रुपमा प्रस्तुत गरी नुन, तेल, अदुव, लसुन, र्खुसानी, मासु, आदि साटी खायो । बाघको छाला देखाएरै सुन–चाँदी, नगद र वहुमूल्य रत्नहरु पनि उपहार पनि लियो । यसरी विभिन्न ठाउँमा घुमेर नाम्सामी घर फर्कियो ।

सेहाेनाम्लाङ अर्थात् छाला सुकुवा डाँडा जुन पान्थर जिल्लाकाे अाङसराङ गाउँमा पर्दछ । फाेटाे साभार: टंक वनेमकाे फेसबुकबाट

घरमा आएर आमालाई सबै बेलिविस्तार लगायो । सबै कुरा सुनिसकेपछि आमाले तिमिले त पाप कर्म पो गर्यौ है भन्छिन् । तिमिले वंशहत्या मात्र गरेनै, बाघ मारे भनेर त्यसको घमण्ड पनि प्रर्दशन गर्यौ भन्छिन् । छलकपट र घमण्डले गर्दा तिमिले अर्धम गर्यौ भनी आमाले उनलाई प्रायश्चित गर्न बाघको छाला साटिखाएको वस्तुहरु विशेष गरी नुन, तेल, अदुवा–लसुन, र्खुसानी, मासुमंस, आदि बारेर (नखाएर) बस्नु भनी सिकाउछिन् । यहि समय देखि मान्छे मर्दा नुन, तेल, अदुवा, लसुन, माछामासु, आदि नखाने र अन्तिम संस्कार पुरा नभएसम्म नाचगान नगर्ने, बजागाजा नबजाउने, पूजाआजा नगर्ने, शुभकार्यहरु नगर्ने जस्ता चलन बस्यो भन्ने कथा केसामी–नाम्सामी मुन्धुममा आउँछ ।

यसरी मरेको व्यक्ति प्रति गरेको (र्दु)व्यवहारबाट बाँचेकाले प्रायश्चित गर्ने र आफूलाई ग्लानीबाट मुक्त गर्ने काम जुठो बार्ने बन्यो । कालान्तरमा मृतकको नाममा जुठो बार्ने अनुष्ठान मान्छेको सामाजिक जीवनको एक अभिन्न अंग बन्यो वा बनेको छ । अहिले हामी यसलाई प्रायश्चित गरेको रुपमा लिन्दैनौ । तर प्रतिकारात्मक (symbolically) यो एक प्रायश्चित गर्ने, आफ्नो मन वा चित्त र शरीर शुद्ध गर्ने प्रकृया हो ।



नाम्सामीले नुन, तेल, अदुल, लसुन तथा सुनचाँदिबाट आफूलाई पर राखेर दाजुको जुठो बारीसकेपछि आमाले बाघ (केसामी) को छालाको च्याब्रुङ (ढोल) बनाउनु भन्ने आदेश दिन्छिन् । च्याब्रुङ बनाइसकेपछि सो च्याब्रुङ शुभकार्य गर्दा, घर बनाउँदा, घरमा घमिरा लाग्नबाट बचाउन बजाउनु भनी सिकाउछिन् । त्यसै समयबाट लिम्बू जातिमा शुभ कार्य गर्दा च्याब्रुङ बजाउने र केलाङ (च्याब्रुङ नाच) नाच्ने परम्परा शुरु भएको भनिन्छ । जसरी बाघ गर्जिदा जंगलका पशुहरू भाग्छन् त्यसरी नै च्याब्रुङ बजाउँदा च्याब्रुङकाे अावाजले अनिष्टकारी शक्तिहरू भाग्दछन् भन्ने लिम्बूहरू मान्दछन् । यसरी बाघको जीवन अन्त भए पनि उसलाई सधै सम्झनका लागि च्याब्रुङ बजाइ केलाङ नाच्ने गरिन्छ ।