तागेरा निङ्वा?फु माङ

तागेरा निङ्वा?फु माङ

A Limbu couple worshipping gods and goddesses (photo: unknown)
A Limbu couple worshipping gods and goddesses (photo: unknown)

लिम्बू भाषामा सृष्टिकर्ता ईश्वरलाई ब्रह्माण्ड र चराचर जगतको सृष्टि गरेकाले ईश्वरलाई मुजो:क्लुङ(मु–चोःक्–लुङ्) माङ खेजो:क्लुङ(खे–चोःक्–लुङ्)माङ भनिन्छ । यिनै मुजो:क्लुङ खेजो:क्लुङ माङ ‍‍भनेको तागेरा निङ्वा?फु माङ हुन् ।

तागेरा र निङ्वा?फु माङ परम सत्ता हो तर निर्गुण(मेन्निमाङ) र निराकार(मेन्धामाङ) हुनाले इन्द्रियातीत हुन्छ । निर्गुण(मेन्निमाङ) र निराकार(मेन्धामाङ) अर्थात् तागेरानिङ्वा?फु माङलाई यसभित्रका दुइ समस्तपदका सहयोगले व्याख्या गर्ने प्रयत्न तल गरिन्छ ।

लिम्बू भाषामा माङको गुण बताउने ती दुइ शब्द वा समस्तपद हुन् (१) तागेरा र (२) निङ्वा?फु । जस्तै – (३) तागेरा माङ् भन्दा माङको गुण तागेरा समस्तपदले बताउँछ तथा (४) निङ्वा?फु माङ भन्दा निङ्वा?फु समस्तपदले माङ्को गुण बताउँछ । त्यसैले तागेरा र निङ्वा?फु यी दुइ समस्त पदले माङ्को विशेषता बताउँछ र विशेषणको काम गर्दछ । क्रमस: यी दुइ शब्द वा समस्तपदमा विचारविमर्ष गरौँ । पहिले तागेरा समस्तपद वा शब्दमा विचारविमर्ष गरौँ ।
(क) तागेरा
तागेरा शब्द दुइ क्रियापद ताःमा(ताः-मा) र केप्मा( केर्/केत् – मा) को समास प्रक्रीयाबाट बनेको त्रिआक्षरिक समस्तपद हो ।
लिम्बू भाषामा “आउनु” अर्थ बुझाउने चार क्रियापदहरू छन् । ती हुन् – (१) युः – मा( माथिबाट तल आउनु, (२) थाःङ् – मा(तलबाट माथि आउनु) र (३) फेर्/ फेन् – मा( वर वा परबाट आउनु) तथा (४) ताः-मा (जताबाट पनि आउनु)
पहिलो तीन लिम्बू क्रिया(युः-मा, थाःङ् -मा, र फेर्/ फेन् – मा) ले दिशाको सङ्केत दिने हुँदा दिशाबोधक( directional verb) क्रिया भनिन्छ । तर चौथो क्रिया ताः-मा भने आउनु मात्र तर कताबाट आउनु ? आउने निश्चित दिशा नबुझाउँने क्रियापद हो । त्यसैले यो दिशाबोध नगर्ने क्रिया(non- directional verb) हो ।
यसरी हामी लिम्बू भाषामा आउनु कार्य बुझाउने दिशाबोधक र दिशाबोध नगराउने गरेर दुइखाले क्रिया पाउँछौँ ।
(क)दिशाबोधक( directional verb) क्रिया
(५). थाःङ् – मा ( माथि वा उत्तर आउँछ, वक्ताको सतहभन्दा मुनिबाट)
(५). युः – मा ( तल वा दक्षिण आउँछ, वक्ताको सतहभन्दा माथिबाट)
(७). फेन्- मा( यता आउँछ – समान सतहबाट)
निम्न वाक्यहरू हेरौँ – –
(८) योनु फेन्
(९) थोनु फेन्
(१०) नानु थाःङ्
(११) कत्नानु यु
(१२) योनु कत्थो यु
(१३) थोनु क,यो थाःङ्
माथि दिइएका (८) देखि (१३) सम्मका सबै उदाहरण लिम्बू बोलाईमा पाइँदैनन् । यी सबै अशुध्द मानिन्छन् ।
(१४) (कत्थो) थाःङ् : तलबाट माथि वा उत्तर दिशामा आउँछ
(१५) (क,यो) यु : माथिबाट तल वा दक्षिण दिशामा आउँछ
(१६) (क,ना) फेन् : वरपर वा पूर्व अथवा पश्चिम दिशाबाट मात्र आउँछ
माथि दिइएका (१४) देखि (१६) सम्मका सबै उदाहरण लिम्बू बोलाईमा पाइन्छन् । यी सबै शुध्द मानिन्छन् ।

थाःङ् मात्रभने पनि माथि आउँछ भन्ने अर्थबोध गर्दछ जसरी युः मात्र भने पनि तल आउँछ भन्ने बुझिन्छ । त्यसरी नै फेन् भन्दा वक्ताको सतहमा वरपर, दायाँबायाँ, अघिपछिबाट आउँछ भन्ने बुझिन्छ । तर जोड दिनका लागि जस्तै कत्थो (यतामाथि), क,यो(यता तल), क,ना(यता वर) जस्ता क्रियाविशेषण जोडिन्छन् । यी तीनै दिशाबोधक क्रियाले अर्थात् (क) थाःङ्-माले वक्ताको सतहभन्दा तलबाट माथि वा उत्तर दिशामा आउनु मात्र बुझाउँछ । त्यस्तै (ख) युः-मा ले वक्ताको सतहभन्दा माथिबाट तल वा दक्षिण दिशामा आउनु मात्र बुझाउँछ । त्यस्तै नै (ग) फेर्/ फेन् – ले वक्ताको समान सतहबाट भनेको वरपर वा पूर्व अथवा पश्चिम दिशाबाट मात्र आउनु बुझाउँछ । माथिबाट वा तलबाट आउनु बुझाउँदैन ।
(ख) दिशाबोध नगर्ने क्रिया (non- directional verb)
ताः-मा – क्रियाको शाब्दिक अर्थ आउनु हो । तर कताबाट? यस क्रियापदले निश्चित दिशा बुझाउँदैन ।
बरु ताः-मा – क्रियापदले जताबाट पनि आउनु भन्ने अर्थ दिन्छ । कुनै एक निश्चित दिशाबाट आउने, अरु दिशाबाट आउन नसक्ने भनेर यसले बुझाउँदैन ।
जताबाट पनि आएर वा गएर पुग्यो भन्ने अर्थ दिने तागेरा समस्तपद जुन ताः-मा (जताबाट पनि आउनु) र केप्मा (पुग्नु, आएर वा गएर) क्रियापदहरू मिलेर बनेको संयुक्त क्रियापद (compound verb) हो भन्न पनि सकिन्छ (?) ।

ताः-मा क्रियापद तथा केर् /केत्-मा क्रियापदका धातु ता/आउ) र केत्/केर् (पुग् ) मिलेर बनेको छ यो समस्तपद तागेरा जसले ताः-मा जताबाट पनि आइपुग्ने भन्ने अर्थ दिन्छ । पुग्नु आएर पनि पुगिन्छ अनि गएर पनि पुगिन्छ । जताबाट पनि (पहिले नै) आइपुगेको हुन्छ वा विद्यमान हुन्छ ईश्वर त । आउँछ भनेमा त अहिले यहाँ नभएको अर्थ दिन्छ । अहिले यहाँ वा त्यहाँ वा कहीँ पनि नभएको त कसरी सर्वव्यापी हुनसक्छ त ? त्यसैले दुवै क्रियाका धातुहरू मिलेर तागेरा बनिएको देखिन्छ ।
(१७) आन्देन् थासिङ्बा, हिम्मो केर्– बि हो ?
(१८) खा आल्लोरक् हिम्मो केर्–आङ् (केराङ्) लो ।।
माथिको पहिलो वाक्यले गएर पुगेको कर्म वा कार्य बुझाउँछ भने दोस्रो वाक्यले आएर पुगेको कर्म वा कार्य बुझाउँछ ।

माथिबाट तल मात्र आउन सकेको भए युगेरा माङ, तलबाट माथि मात्र आउन सकेको भए थाःङ्गेरा माङ र वरबाट परबाट मात्र आउन सकेको फेगेरा माङ् भनिन्थ्यो ईश्वरलाई । तर सर्वशक्तिमान र सर्वव्यापी हुनाले जताबाट पनि गई पुग्ने वा आई पुग्ने हुनाले माङलाई तागेरा माङ भनिन्छ ।
लिम्बू सोचअनुसार ईश्वर जहीँ पनि उपस्थित वा अवस्थित छ । ब्रह्माण्ड, पृथ्वी, स्थावर, ज‌ङ्गम, जलचर र थलचर सबैमा व्याप्त छ− हुनाले जताबाट पनि आउन सकेको भएकाले सर्वव्यापी भनिएको पनि हो ।
(ख) निङ्वा?फु
अब निङ्वा?फु समस्त पदको कुरा गरौँ । यो समस्तपद दुइ संज्ञापद वा शब्दहरू निङ्वा? तथा फु मिलेर समासको प्रक्रियाबाट निर्माण भएको त्रिआक्षरिक समस्तपद वा शब्द हो ।
( ख १) निङ्वा? शब्द दुइआक्षरिक र बहुआर्थी शब्द हो । निङ्वा? शब्दको एकभन्दा धेर अर्थ पाइन्छन्, जस्तै ः
(१९) कुनिङ्वा? तुक्
(२०) कुनिङ्वा? मेद्यानेन्
(२१) कुनिङ्वा? तुम्सा
(२२) कुनिङ्वा?‌ओ मेयाक्नेन्
(२३) कुनिङ्वा? वा
(२४) केनिङ्वा? ओ कत्तो ।
(२५) निङ्वा? नुरिक् चोगुआङ्लक् पाःत्तु
यी वाक्यबाट हामी निङ्वा? को अर्थ मन, चित्त, बुध्दि, विवेक, ज्ञान, इच्छा, सम्झना, विचार इत्यादि बुझ्छौँ। तर मूलतः चेतना, चैतन्य अथवा ज्ञान नै हो भनेर अर्थ्याउन सकिन्छ ।
( ख २) फु शब्दको अर्थ सरल छ – भन्डार, कोष, ढिकुटी, खानी । जमिनमाथिको खानी भन्डार वा ढिकुटी हो भने जमिनमुनिको भन्डार वा ढिकुटी खानी हो ।
(२६) तक्फु(तक्-फु) “अन्नको ढिकुटी वा भन्डार”
(२७) याङ्फु(याङ्-फु) “पैसाको ढिकुटी वा भन्डार”
(२८) फेन्जेरे कुभु “फलामको खानी”
त्यसैले निङ्वा?फुको शाब्दिक अर्थ “बुध्दि, विवेकको खानी अर्थात् ज्ञानको खानी वा चैतन्य” भन्ने नै हुनजान्छ ।

ईश्वर अथवा भगवान भनेका ज्ञानको खानी/भन्डार हो । ज्ञान भनेकै ईश्वर हो । ज्ञान सर्वत्र छ, कुनै एक ठाउँविशेषमा सीमित हुँदैन । सर्वत्र पाइने हुनाले सर्वव्यापक छ । सर्वव्यापक हुनाले नै ज्ञान भनेको ईश्वर हो । ज्ञानले नदेखेको र नजानेको केही र कोही नहुने हुँदा सर्वज्ञ पनि भनिन्छ । ज्ञानलाई कुनै दिशाले छेक्न सक्तैन नै । जुनै दिशाबाट गएर होस् वा आएर होस् पुग्नसक्ने शक्ति भएको सत्ता नै ईश्वर हो । ईश्वर भनेको नै ज्ञान हो ।

त्यसैकारण जताबाट पनि आइपुग्ने हुनाले ईश्वरलाई तागेरा माङ(सर्वव्यापी) र निङ्वा?फु माङ (ज्ञानको खानी) भन्दछौँ । जहीँ पनि उपस्थित वा अवस्थित भएर रहेका ईश्वरलाई लिम्बू मुन्धुमअनुसार त्यसैले सर्वव्यापक वा सर्वव्यापी ठानिन्छ । जहीतहीँ व्याप्त हुनाले सार्वभौम‚ सर्वव्यापी र खण्डित गर्न नसकिने हुँदा अखण्ड र सर्वशक्तिमान ठानिन्छ ।

हाम्रो भाषामा कत्रो शक्ति रहेछ यी दुइ शब्दका विश्लेषणबाट बुझिन्छ । त्यसैले वैदिक वाङ्मयमा शब्दब्रह्म भनिएको छ । त्यसरी नै बाइबलमा “There was word and the Word was God” भनिएको हो । हामीभित्र नै छ अथाह ज्ञानको भन्डार अथवा खानी । त्यसैले ईश्वर पनि हामी भित्र नै छ । खोजी निकाल्ने काम विद्वत् जन, साम्बा, येबा येमा, साधक र योगीजनका प्रयत्नमाथि निर्भर गर्दछ ।

Note: I copied this article from facebook post of Mr. Til Bikram Nembang “Bairagi Kainla”.

लिम्बूजातिमा ढोगभेट

संसारभरका जातिहरूमा ढोगभेटका तरिका अाअाफ्ना पनि हुन्छन् । यहाँ लिम्बूजातिको अाफ्नो समुदायभित्र प्रचलनमा रहेको पम्परागत ढोगभेटबारेको वि.स.२०५१ साल, फागुनको नामसाङ स्मारिका अङ्क १ मा प्रकाशित मेरो छोटो अालेख सबैसँग सेयर गर्न चाहन्छु ।

लिम्बूजातिमा ढोगभेट

sewaroPhoto from youtube

संसारका विभिन्न जात-जाति तथा जनजातिको ढोगभेट गर्ने चलन र ढोगभेट गर्ने तरिका आफ्नै प्रकारको हुन्छ । किरातजातिमा लिम्बू जनजाति एक प्रमुख जाति हो । यस जनजातिको ढोगभेट गर्ने तरिका अरुसँग नमिल्ने, फरक किसिमको छ । यहाँ लिम्बूजातिको ढोगभेटबारे चर्चा गरौं ।
लोग्नेमानिसले आफूभन्दा साइनोमा माथिकालाई ढोग गर्दा र स्वास्नीमान्छेले साइनोमा आफूभन्दा माथिकालाई ढोग गर्ने तरीका भिन्न भिन्न हुन्छन् । तर लोग्नेमान्छेले साइनोमा आफूभन्दा माथि हुने स्त्रीजातिलाई ढोग्ने तरिका र स्त्रीजातिले साइनोमा आफूभन्दा माथि हुने लोग्नेमान्छेलाई ढोग गर्दा अपनाउने तरिका भने उस्तै देखिन्छ ।

छोराले बाबुलाई, नातीले बाजेलाई, त्यस्तै भाइले दाजुलाई, ज्वाइँले जेठानलाई, ज्वाइँले ससुरालाई, भान्जाले-भदाले मामा-फुपाजुलाई वा यस्तै साइनोमा आफूभन्दामाथि हुनेलाई ढोग गर्दा (स्वा मःमा) ढोग गर्नेले आफ्नो देब्रे हातले ढोग्नु पर्ने मान्यजनको देब्रेपट्टिको खुट्टाको घुँडादेखि मुनि छोएर आफै केही झुकेर सिधा पारेको आफ्नो दाहिने हातले मान्यजनको दाहिने घुँडादेखि माथि स्पर्श गरी दुबै हात शिरसम्म उचालेर फेन्छाङ् लाङ् देम् चुप्साङ् हुक्सो ताङ्जुप् सेवारोको तरिकाले सेवारो भन्नुपर्दछ । तर यसो भन्नु भन्दा अघि नै घुँडा छोएको हातलाई तानेर त्यसको पञ्जामा दाहिने हातको कुइना राखेर सिधा पारेको दाहिने हातको धारे पञ्जालाई सहित शिरसम्म उचालेर शिर पनि केही झुकाएर सेवारो भन्नुपर्दछ । ढोग थाप्ने मान्यजन वा आफू समानकै कुलकुटुम्ब वा साथीसङ्गी, दौँतरी जो भए पनि ढोग थाप्नेले समेत ढोग गर्ने व्यक्तिको झैं, तरीकाले अर्थात केही झुकेर ढोग दिने व्यक्तिको देब्रे घुँडासम्म आफ्नो देब्रेहात र उनको दाहिने घुँडामाथि आफ्नो दाहिने हातले र्स्पर्श गरेर दुवै हात शिरसम्म उचालेर फेन्छाङ् लाङ्देम् चुप्साङ् हुक्सो ताङ्जुप् सेवारो भन्दै ढोग फर्काउने गरिन्छ ।
छोराले आमालाई ढोग गर्दा आमाको खुट्टामा नै शिर राखी ढोग गरेको देखिन्छ । तर ज्वाइँले भने आफ्नो सासुलाई अलगबाट आफ्ना दुइ हात सासुको दुवै पाउको समिप पुर्याई पाउको दुवैतिरको भूइ सोहोरेर दुवैहात उचालेर सेवारो भन्नुपर्दछ । छोराबुहारीले अलग भुइँसोरी नढोगेर सासुलाई पनि आमालाई झैं हिजआज खुट्टामा ढोग्छन् भने ससुरालाई छोरीज्वाईँ झैं अलगबाट भूइँसोरी (सोहोरेर) ढोग्दछन् । भाइबुहारीले जेठाजुलाई र बहिनी ज्वाईँले जेठीसासुलाई अलगबाट भुइँसोरी ढोग गर्नुपर्दछ । मामाससुरा, फुपाजुससुरा तथा मितबाबु ससुरालाई ज्वाईँ ढोग दिँदापनि छोरानातिले बाबुबाजेलाई ढोग गर्ने तरिका फेन्छाङ् लाङ्देम् चुप्साङ् सेवारो – अनुसारको सेवाढोग गरिन्छ । साइनोमा कुनै प्रकारका सासुलाई माथि सासुलाई ढोग दिने तरिकाले ढोग दिइन्छ ।

स्त्रीजातिले साइनोमा आफूभन्दा माथिकालाई र पुरुषजातिले आफूभन्दा साइनोमा माथिका स्त्रीलाई अलगबाट भुइँसोरीको तरिकाले ढोग गर्ने आफ्नो जातीय परम्परालाई हराउनबाट जोगाउने दायित्व आफ्नै हो । त्यस्तै पुरुषजातिले साइनोमा आफूभन्दा माथिका पुरुषलाई फेन्छाङ् लाङ्देम् हुक्सो ताङ्जुप् सेवारो – को तरिकाले तथा साइनोमा माथिका स्त्रीजातिलाई अलगबाट भुइँसोरी ढोग गर्ने आफ्नो जातीय परम्परालाई बचाएर राख्ने दायित्व पनि आफ्नै हो । हिजआज हिन्दू संस्कृतिको प्रभावले गर्दा ढोगभेटमा अपनाइने आफ्नो जातीय परम्परा हराउँदै जादैछन् । बेलैमा लिम्बूजातिले संस्कृतिको जर्गेना गर्ने क्रममा ढोगभेट गर्ने आफ्नो तरिकालाई बचाउने तर्फध्यान दिनुपर्दछ । लिम्बूजातिले ता भगवानलाई पनि आफूभन्दा माथिका मान्यजन नै मात्रै ठानेका वा आफ्ना मान्यजनलाई भगवानझैं पूज्य ठानेको वा दुवैलाई समान सम्मानको भागिदार बनाएको कुरा हामी लिम्बूजातिमा पाइने प्रार्थना र भक्तिका गीतमा पाउँछौं । भगवानलाई अभिनन्दन गर्दा पनि तिम्रो देब्रे पाउ समातेर आफ्ना दाहिने हात सहित दुवैहात उचालेर प्रणाम गर्दछु – भनिन्छ । मान्यजन वा गण्यमान्यहरूको स्थान लिम्बूजातिमा ईश्वरकै बराबर छ । ईश्वरलाई र मान्यजनलाई सेवा-प्रणाम गर्दा अपनाइने ढोगभेटको लिम्बूजातिको चलनलाई हराउन नदिई बचाएर राखौं ।

सबै गण्यमान्य सज्जन तथा आदरणीय महिला एवम् संगी-साथी र इष्टमित्रसमेतमा आजको दिन मेरो पनि फेन्छाङ् लाङ्देम् चुप्साङ् हुक्सो ताङ्जुप् सेवारो ।

स्रोत ः नामशाम स्मारिका अङ्क १, फागुन २०५१

Note: This article is taken from Til Bikram Nembang “Bairagi Kainla” facebook page.

लिम्बू जातिमा सैमुन्द्री रीतको सामाजिक र प्रथागत न्यायिक महत्व

हज्सन पाण्डुलिपि, भो. ७४, पृ. ९ (ख) पाताको दाहिनेतर्फ नेपाली अनुवाद छ ः
१. सैमुंद्रि लायाको स्वास्नि अरु सोत बाकि भया पनि छोराछोरि षोसा
२.  सैमुन्द्रि नलायाकोमा । छोराछोरि षोसा हुंछन् ।
३. अरु सोत -सये लाया पनि सैमुन्द्रि रुपैया द्वि । नलाया त षोसा छोराछोरि हुन्छन् –

लिम्बू जातिमा सैमुन्द्री रीतको सामाजिक र प्रथागत न्यायिक महत्व
– बैरागी काइँला

उठान
संसारका सबै जातिमा आआफ्ना रीतिथिति परम्परागत रूपमा पालन गरिदैं ल्याइएका हुन्छन् । जातिविशेषले शदियौंदेखि पालन गरिल्याएका यस्ता रीत र प्रचलनहरूको नैतिक र सामाजिक मूल्य र मान्यता हुन्छ । यिनलाई सामाजिक दस्तावेजका रूपमा मानिन्छ र त्यसैले यिनको त्यो जाति र समाजमा एकप्रकारले कानुनी हैसियत पनि हुन्छ ।
परम्परादेखि चलिआएका कानुनी हैसियत पाएका चलनलाई प्रथागत कानुन (customary law) भनिन्छ । यो आलेखमा लिम्बूजातिभित्र भएको चलिआएका कानुनी हैसियत राख्ने चलनमा सैमुन्द्री रीतका बारेमा लाग्ने दस्तुर (रकम कलम)को समेत उल्लेख गर्दै चर्चा गर्ने काम भएको छ । यसका साथै हाडनाताभित्र अनैतिक सम्बन्ध राखेर बिहे गर्ने व्यभिचारीका हकमा लिम्बू जातिमा प्रचलित रीतिथिति, दण्ड, जरिवाना र सजायमा लाग्ने दस्तुर र रकम कलमको पनि चर्चा प्रसंगवश गरिएको छ । यो अध्ययन आज प्रचलित रीतभातमा भन्दा आजभन्दा १७० वर्षअघि अभिलिखित हज्सन पाण्डुलिपिमा भएको टिपोटका अनुसार गरिएको छ । यो पुरानो पाण्डुलिपिमा वणिर्त विवरणबाट के बुझिन्छ भने गोर्खाली राजा पृथ्वी नारायण शाहले स्थापित गरेको नेपाल राज्यमा अन्तर्भुक्त भएपछिका दिनमा तिनमा हिन्दु संस्कृति र चलनले तथा राणाहरूको उदयपछि जङ्गबहादुर राणाले निर्माण गराएको मुलुकी ऐनको पनि प्रशस्त प्रभाव गरिसकेको छ । तर उतिबेला पालन गरिने भनेका यी रीतभातहरू हिजोआज उस्तै रूपमा र उस्तै कठोरताका हिसाबले प्रचलनमा भने छैनन् ।
बिशेष रुपमा सैमुन्द्री रीतको कुरा गर्दा लिम्बू प्रचलित लिम्बू प्रथागत कानुनको पनि चर्चा गरिएको छ । यसो गर्दा मैले हज्सन पाण्डुलिपि, भो. ७४ को यो खण्ड जुलाई २६, २००४ का दिनमा ब्रिटिस लाइब्रेरी, लन्दनमा हातले सरौट गरेको प्रतिलिपि तथा सन् १९६१ मा ईमानसिंह चेम्जोङले इन्डिया अफिस लाइब्रेरी (हालको ब्रिटिस लाइब्रेरी) का लागि हज्सन पाण्डुलिपि, भो. ७४ को अनुवादलाई मुख्य आधार बनाएको छु ।

Mekkhing Khama (wedding ritual)
Mekkhing Khama (wedding ritual)

हज्सन पाण्डुलिपि
इन्डिया अफिस लाइब्रेरी भनेको हालको ब्रिटिस लाइब्रेरीमा सुरक्षित र सङ्गृहित हज्सन पाण्डुलिपि भो. ८५(पृ. ६०-६३) तथा भो. ७४ ( पृ. ८-१० र १९) मा लिम्बूजातिको बिहेमा सोतरीतबापत लाग्ने नगद दस्तुरको वर्णन गर्दा सैमुन्द्री रीतकाबारेमा लामै चर्चा छ । यस आलेखमा त्यसबेलाको लिम्बूजातिको बिहेमा लाग्ने अन्य दस्तुरका बारेमा उल्लेख मात्र गरेर भो. ८५(पृ. ६०-६३) तथा ७४ (पृ. ८-१० र १९) मा वर्णित सैमुन्द्री रीतको लिम्बू जातिमा सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व तथा तिनको वैधानिक वा कानुनी हैसियतमाथि मात्र केन्द्रित गरिएको छ ।

Photo: Brian Houghton Hodgson (source: wikipedia)
Photo: Brian Houghton Hodgson (source: wikipedia)

हज्सन पाण्डुलिपि भो. ८५ मा लिम्बूजातिको बिहेमा लाग्ने रीतमा नगद दस्तुर वा सोतरीतको विशद् वर्णन भित्र सैमुन्द्री रीतकाबारेमा लामै चर्चा छ । आजका दिनमा पनि लिम्बू बिहेमा धेरै किसिमका दस्तुर वा सोत रीत कन्यापक्षलाई बुझाउनु पर्दछ । तर लिम्बूजातिमा मागी बिहे गर्दा होस्, वैवाहिक सम्बन्ध भङ्ग हुँदा होस्, सैमुन्द्री रीत सम्पूर्ण बुझाएको छैन भने विवाहको र जन्मेका सन्तानको हैसियतका बारेमा वैधानिकताको प्रश्न उठ्न सक्तछ । त्यसैले बिहे गरेपछि सैमुन्द्री दस्तुर आधुनिक कालमा पनि ढिलोचाँडो बुझाउने चलन जीवित नै छ । यसले के देखाउँछ भने लिम्बूजातिको बिहेसम्बन्धी दस्तुरमा सैमुन्द्री रीतको सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व त छ नै यसको परम्परागत कानुनी हैसियत पनि ठूलो हुन्छ ।
हज्सन पाण्डुलिपि भो. ८५-पृ.६०-६३) मा सैमुन्द्री रीतका बारे लामो उल्लेख छ भने भो. ७४( पृ. ८-१० र १९) मा बिहेमा लाग्नेसोत सोतरीतको वर्णन गर्दा सैमुन्द्री रीतकाबारेमा विशद् चर्चा छ ।

यो आलेख भने बिहेमा लाग्ने अन्य दस्तुरका बारेमा नभएर भो.८५(पृ.६०-६३) तथा भो. ७४(पृ. ८-१० र १९) मा वर्णित सैमुन्द्री रीतको लिम्बूजातिमा सामाजिक महत्व र वैधानिक हैसियतमाथि मात्र केन्द्रित गरिएको छ ।

सैमुन्द्री शब्द र अर्थ
नेपाली झैँ सुनिने सैमुन्द्री लिम्बू भाषाको शब्द हो । यसको लोकव्युत्पत्ति यस्तो हुनसक्छ ः सैमुन्द्री साइ+मुन्+तेरे (साइ मुन्देआङ् ते.रे) ः सैमुन्द्री । साइ मुन्देआङ् ते.रेको अपभ्रंश भएर बनेको शब्द हो भन्न सकिन्छ । वंशबाट छुट्याएर लैजाऊ अर्थात् बिहेदान गरेको छोरीचेलीलाई माइतीको वंशबाट कुटुम्बको वंशमा मिलाएर लैजाऊ भनेको हो । जन्म पाएको कुलवंशबाट अर्को बिहे भएर गएको पतिको कुलमा मिल्यो भनेको हो यो दस्तुर बुझेपछि ।

सैमुन्द्री नबुझाएमा हुने अवस्ता र दण्डकुण्ड वा जरिवाना
सैमुन्द्री रीत नबुझाउने दम्पतिका जन्मेका औरस सन्तान पनि बतासे खोसा (बतासे सन्तान, अवैधानिक) हुन्छन् । उहिले तिनले निकै कानुनी अवरोध बेहोर्नु पर्दथ्यो ।
बतासे सन्तान र सैमुन्द्री दस्तुर
माथि उल्लेख भएकै छ कि लिम्बूजातिमा मागी बिहे गर्दा होस्, वैवाहिक सम्बन्ध भङ्ग हुँदा होस्, सैमुन्द्री रीत बुझाउनै पर्दछ । अकों शब्दमा भन्दा सबै रीत बुझाए पनि सैमुन्द्री रीत बुझाएको छैन भने बिहेले वैधानिकता पाउँदैन । तिनका जन्मने सन्तान खोसा (बतासे सन्तान, अवैधानिक) हुन्छन् । त्यसपछि बतासेबाट वैधानिक सन्तान बनाउनका लागि भने निकै दस्तुर बुझाउनु पर्दथ्यो उहिले ।
सैमुन्द्री दस्तुर र जारीसम्बन्धमा
हज्सन पाण्डुलिपि(भो. ७४ को पृ. ८, ९, १० र १९) अनुसार सैमुन्द्री दस्तुर नबुझाएको भएमा बिहे गरेकी पत्नी पोइल गई भने जारी उठाउन वा जार काट्न पनि पाइँदैनथ्यो । तर सैमुन्द्री दस्तुर बुझाएको पतिले भने जारी उठाउन अथवा जार काट्न पाउँथ्यो ।

सैमुन्द्री दस्तुर क्वाजानी
सबै दस्तुर बुझाएर गरेको बिहेपछि पनि सैमुन्द्री दस्तुर बुझाएको छैन भने तिनका छोराछोरीमाथि मावलीकै हक हुन्थ्यो र तिनैले हुर्काउँथे र पछि बिहेदान गरिदिने हक र रीतभात लिनेखाने हक पनि मावलीले नै पाउँथे । यस्तो रीतभातलाई क्वाजानी भनिन्थ्यो भनिन्छ ।

सैमुन्द्री दस्तुर र काजक्रिया
बिहे अघि नै सबै लाग्ने दस्तुरका रकम कलमसहित सैमुन्द्री रीत पनि बुझाए पछि भएको बिहे भने बैधानिक हुन्छ । बिहेदान गरेकी चेलीको कुलवंश पतिकोमा मिल्दछ र उसैले(उनको सन्तान) वा पतिपक्षले तिनको काजक्रिया गर्ने हक पनि पाउँथे(पाउँछन्) ।
तर सैमुन्द्री दस्तुर नबुझाएको भएमा भने तिनका जन्मेका सन्तान मरेमा काजक्रिया गर्ने हक पनि माइतीकै हुन्छ । जन्मेका सन्तान मरेमा क्रियाकर्म पनि बाबुले गर्न पाउँदैनथ्यो । पत्नी मरेमा पनि पतिले उसको काजक्रिया गर्ने हक समेत पाउदैनथ्यो (पाउँदैन) । तर हिजोआज भने बिहेपछि कालगतिले पत्नीको मृत्युभएमा पछिबाट पनि माइती खलकमा सैमुन्द्री दस्तुर बुझाएर काजक्रिया गर्ने हक पतिखलकले पाउँछ । आजका समयमा भने उहिलेका जस्ता दण्डस्वरुपका रीत बुझाइरहनु पर्ने अवस्थामा भने खुकुलोपन आएको देखिन्छ ।

पारपाचुके पछि सन्तानको वैधता
त्यसरी नै पति-पत्निका बीच कुनै कारणले पारपाचुके भएको अवस्थामा सैमुन्द्री रीत नतिरेको भएमा बाबु र आमासँग बाँडिएर बसेका सन्तानसमेत पहिले अवैध हुन्थे । ती बतासे सन्तानलाई वैधानिकता दिन निकै खर्च लाग्थ्यो । पारपाचुके भई पत्नीसँग बसेको सन्तानलाई पति-बाबु)ले मेरै सन्तान हो भन्दै वैधानिकता दिने विधिविधान धेरै खर्चालु हुन्थ्यो (चेम्जोङ, १९६१) । आमाबाबुसँगै बसेका यस्ता सन्तानलाई वैधानिक वा जायज(औरस) सन्तान तुल्याउन लाग्ने खोसायाङ दस्तुर भने होलो खुकुलो अर्थात् ठिकठिकै अङ्कमा हुन्थ्यो ।

खोसा याङ दस्तुर
यसरी बुझाइने दस्तुर लिम्बुवानका विभिन्न थुमका लिम्बूहरूमा भिन्नाभिन्नै पनि हुनसक्ने तथ्य हज्सन पाण्डुलिपि, भो.८५ को पृ. ६१, भो. ७४ का. पृ. ९ ख) ले देखाउँछ ।
सैमुन्द्री नतिरी जन्मेका सन्तानलाई वैधता दिन विभिन्न दस्तुरहरू नगदमा बुझाउनु पर्दा (क) फेदाप वा तेरथर(तमोर उपत्यकाको फागो) का लिम्बूहरू र (ख) फाकफोक(इलाम थुम बस्ने) का लिम्बूहरूमा यससम्बन्धी दस्तुरमा र अनुसरण गरिने विधिविधानमा समेत निकै भिन्नता (हज्सन पाण्डुलिपि, भो. ८५, पृ.६१ र भो. ७४, पृ.९ ख) देखिएका छन् । त्यसरी नै छोरा र छोरीका बीच टड्कालो विभेद (भो. ८५,पृ.६१ कि ६३, भो. ७४, पृ. ९ ख) देखिन्छ । बतासे छोरा र बतासे छोरीलाई वैधता दिन बुझाइने दस्तुरमा इलाम थुमको फाकफोकमा छोराको रु.१५ र सुँगुरको खोक्पा चाहिन्थ्यो भने छोरीलाई भने (तेरथरे कि फेदापे ) लिम्बूमा जत्तिकै तीस राखिएको छ । इलाम थुमको फाकफोकका लिम्बूका भनाइमा (हज्सन पाण्डुलिपि, भो.७४, पृ. ८-१०) पुरुष(केटो)मा राजाको हक लाग्ने हुनाले कम रकम लागेको हो । तर छोरीभने त्यसो हुन नसक्ने र मावलीको हकभित्र पर्ने हुनाले बढी रकम लागेको भनिन्छ ।
सैमुन्द्री नबुझाएका छोरीको बिहे पनि पछि मावलीले गरिदिन्छन् र क्वाजा/क्वाजानी भनेर रीत पनि खान्छन् । त्यसपछि खोसा हुन नदिन वा तिनलाई वैधानिकता प्रदान गर्न छोरीका लागि रु ३० र छोराका लागि रु १५ (पृ.६१) लाग्ने भनेर अन्यमा रीतमा खोक्लुङ नाक्पा थिक र खोसा याङ ङासि(पाँच) नगद दस्तुर उल्लेख गरिएको छ ।

सैमुन्द्री दस्तुर र पारपाचुकेपछि सन्तानको वैधताका लागि लाग्ने दस्तुर
स्वास्नीसँग पारपाचुके भएपछि सन्तान आफूसँग राख्न चाहने फेदापे (चेम्जोङ, १९६१) लिम्बूहरूमा प्रचलित सन्तानका बाबुले तिर्नपर्ने दस्तुर निम्नप्रकार छन् ः
फेदाप थुममा प्रचलित
खोसा याङ रु.५।
तिका याङ (सुब्बाले खान्या) रु.१।
फरसुत याङ (गाउँ प्रमुखले खाने) रु.२।
सिङ्चेम याङ (कार्बारिले खान्या) रु.१।
लुङ्याङ्बा याङ(ढुंगा गढाउनी अधेली पांच) रु.२।५ <mबष्तियस्रु.२।५श्र०
लुङ्गोबा(अक्पा) याङ(ढुंगा खोपाउनी रुपैया यक्) रु.१।

केधाक्पा याङ (वाचा बधाउनी) रु.।५०
खोसा याङ, येम्बित्छा (लोग्न्याछोराको दश र पाँच) रु.१५।
खोसा याङ, मेन्छिमा(स्वास्नी/छोरिको तिस) रु.३०।

उपरोक्त रीत सबै तिरेर विधिविधान पूरा गरी फेदापका लिम्बूले सिमल(तेङ्गो) र फलेदो(हेन्छिङ, भो. ८५, पृ. मा युवेन्सिङ) पनि रोप्दछन् भनिएको छ । माथि वर्णित फेदाप थुमका लिम्बूमा प्रचलित बतासे सन्तानलाई जायज बनाउने रीतभातको दस्तुरभन्दा केही भिन्नता फाकफोक थुम(इलाम, चारखोला)को थियो ।

इलाम चारखोला फकफोकमा प्रचलित रीत
फेदापका लिम्बूले झैं फाकफोक इलामका लिम्बूले पनि माथि वर्णित रीत तिर्दछन् तर बतासे छोरा र बतासे छोरीलाई वैधानिक बनाउने रकममा भने ठूलो भिन्नता छ । अर्को भिन्नता के भने फाकफोककाले भने सिमल र फलेदो रोप्दैनन् ।
चारखोला फाकफोकका लिम्बूमा प्रचलित दस्तुर यसप्रकार छन् ः
खोसा याङ, येम्बित्छा(छोरा) को रु.५।- तथा साथमा मेजबानी छिप्पिएको ठूलो सुँगुर एक,
खोसा याङ, मेन्छिमा(छोरी) रु.३०। तथा साथमा मेजबानी छिप्पिएको ठूलो सुँगुर एक,
यी सबै प्रकारका रीतभात बुझाएपछि स्मारकका लागि तेरथरे लिम्बूहरूमा तेङ्गो(सिमल) र हेन्छिङ(भलायो)का रूख रोप्ने चलन थियो । तर इलाम, फाकफोकका लिम्बूहरूमा सबै रीतभात बुझाएपछि स्मारकका लागि तेङ्गो र हेन्छिङका रूख रोप्ने चलन उति बेला नभएको उल्लेख पनि गरिएको छ ।
यसपछि यस्तो बिहे वैधानिक हुन्छ । पति र पत्नीका बीच पछि कलझगडा हुँदामा रोपेको तिनै रुखहरू देखाएर त्यसरी कलझगडा नगर्न भनेर सम्झाइन्छ (चेम्जोङ, १९६१) । त्यसपछिका तिनका छोराछोरी वैध मानिन्छन् ।

सन्तानलाई वैध तुल्याउने रीत
(१) कमारी पत्नी र सन्तान
कतिपय कुरामा छोरा र छोरीका बीचमा असमानता देखिए तापनि लिम्बू समाज समानताको धरातलमा आधारित रहेको कमारी पत्नी र विवाहिता पत्नीबाट जन्मेका सन्तानमा भेद नहुने तथ्यले पनि देखाउँछ ।
अब कमारीलाई स्वास्नी बनाएको छ भने त्यसबाट जन्मेका सन्तानलाई निखन्दा अर्थात् वैधानिकता दिँदा लाग्ने दस्तुर ः-

विवाह कार्य सम्पन्न गर्दा सबै रीत तिरेर पनि सैमुन्द्री रीतनतिरेको भएमा बिहे पछि जन्मेका सन्तानलाई वैधानिकता दिन सबै लिम्बू समान रुपमा लाग्ने दस्तुर (भो. ७४, ८-१०) निम्नानुसार छन् ः-

१. खोसा याङ (रीतभात तोडेको वा पुरा नगरेकोमा बुझाउनु पर्ने) रु. ५।
२. सिङखोसा-सिङखोक सा) याङ -केटीको दाजुभाइ, मामालाई दिनुपर्ने) रु ५।
३. फरसुत याङ रु. ५।
४. सिङ्चेम याङ(कार्बारी, दोस्रो वरियाताको गाउँप्रमुखले खाने) रु.२।५० <mबष्तियस्रु.२।५द्दछश्र०।
५. तिका याङ (बिहेलाई जायज दर्जा दिने दस्तुर, सुब्बाले खाने) रु.१।
६. तेङ्गो हेन्छिङ याङ (यस्तो बिहेको सम्झनामा रूख रोप्ने दस्तुर) रु. ५।
७. लुङ्नाबा याङ (यस्तो कामको स्मारक निर्माण बापतको खर्च) रु. ५।
८. लुङ्गोबा(अक्पा) याङ (ढुङ्गामा तिनको नाम खोप्ने दस्तुर) रु. १।
९. केधाक्पा याङ (बिहेको दस्तुर मिच्दैनौँ भनेर देवीदेवता भाक्दै
सबै मानिसका अगाडि कसम खाने दस्तुर) रु. ८।
१०. तकथेक याङ (केटीलाई पत्नीको जायज दर्जा दिने, भात चलाउने
बापतको दस्तुर) रु. ४०।
११. याङथेक याङ (पत्नीमाथि हक जमाउने दस्तुर) रु. ४०।

माथि भनिएका दस्तुर बुझाए पछि विवाह विधि सम्पन्न हुन्छ । र स्मारकका लागि ढुङ्गा गाडिन्छ -चेम्जोङ, १९६१) ।
त्यसपछि सिमल फलेदो रोप्छन् । लिम्बू जातिमा सबै रीतभात बुझाई सकेर मुन्धुम अनुसार ढुङ्गा रोपेन-गाडेन) र पछि तिनबाट छोराछोरी जन्मेको थाहा भयो र समाजमा पक्राउ परेमा तिनको सन्तानलाई वैधता दिन निम्नानुसारको रकम कलम बापतको दस्तुर बुझाउनु पर्दछ र्(ईमानसिंह चेम्जोङ, सन् १९६१, अनुवाद, हज्सन पाण्डुलिपि, भो. ७४, पृ. ८-१०) ।

फेन्जिक्कि फुमा र कान्धि फुमा रीत
त्यसरी जन्मेका सन्तानलाई वैधानिक गराउँदा बक्यौता रकम पछि जन्मेका सन्तान छोराछोरी प्रत्येकबाट टाउका गन्ती रु. ५ बिगो निम्म्नुसार भरिन्छ । जस्तै ः
१. यसपछि जन्मेका सन्तानबाट काङ्लेप्मा याङ् दस्तुर रु.५।
२. ऐ. तिनको सन्तान भानिज नाति/नी बाट भरिने अधेला ..५ अर्थात् -रु. २।५०)
३. ऐ. पटि्टबाटकै भानिज पनाति/नी बाट पेन्त्येन …रु. १।
४. छोरा भए कन्धनी चुँडाल्ने (फेन्जिक्कि फुमा) दस्तुर ….आठाना(आधाला) एक,
५. छोरी भए पोते चुँडाल्ने (कान्धि फुमा) दस्तुर ….आठाना(आधाला) एक,

यस्तो बिहेपछि जन्मेका छोरा वा छोरी, नाति र नातिनी तथा पनाति र पनातिनीसम्म बिगो भरिन्छ । तर जनाति र जनातिनीका पालादेखि भने यसरी तिर्नुपर्ने फेन्जिक्की फुमा र कान्धी फुमा (ऐ. भो. ७४, पृ.९) तिर्न पर्दैन । यस पछि बाबुबाजे बराजुले गरेका ऋणपानबाट चारपुस्तापछिका सन्तानहरू भने सदाका लागि मुक्त हुन्छन् ।

अनैतिक बिहे ः हाडफोरा वा दुधफोरा
अनैतिक बिहे वा सम्बन्ध भनेको हाडको साइनो भंग गर्ने वा दूधको साइनो भंग गर्ने काम हो । हाडनाताभित्र तथा दूधको नाताभित्र अनैतिक सम्बन्ध राखेर बिहे गर्ने व्यभिचारीका हकमा लिम्बूजातिमा प्रचलित आफ्नै रीतिथिति हुन्छन् ।
दूबोढुङ्गोको रीत
हाडफोरा वा दुधफोरालाई गाउँको सुभा(प्रमुख)का सन्मुख उपस्थित गराएर पाप कबोल गर्न लाइन्छ । ढुङ्गा गाडिन्छ र त्यस्को टुप्पामा दूबो राखिन्छ जसमाथि नगद(रु. ८) पनि राखिन्छ । आरोपित व्यक्तिले नगद दण्ड (रु. १५ देखि ३० सम्म) तिरेर प्रायश्चित गर्नु पर्दछ ।

वामिकको अनुष्ठान शुद्धिको अनुष्ठान
उतिबेला फेदाङ्मा, साम्बा तथा येबायेमामा पनि खास गरेर येमाले आकाश, पृथ्वी, घाम तथा जून भाकेर नगद रु. १ राखी राँगो भीरबाट लडाएर मारी राँगाको बली दिइन्थ्यो भन्ने तथ्य पनि हज्सन पाण्डुलिपिले देखाउँछ । त्यसपछि घरको भित्र र बाहिर जाँडपानीले र्छकंदै येमाले चोख्याउँथे । तिनलाई एकाअर्काबाट अलग गरिन्थे । हाडनाता वा दूधका नाताभित्र अनैतिक सम्बन्धजन्य क्रियाकलापले लिम्बू समाजभित्र एप्ले नामक पापको जन्म भएको हो भनिन्छ । एप्ले जस्तो पापकर्मलाई नाश गर्न सक्ने हुनाले बिजुवानी (येमा) लाई एप्लेलाई खानसक्ने (एपले केजामा) भनिन्छ । उसलाई यसरी गरेको अनुष्ठानबाट हाडनातामा बिग्रनेहरूको पाप पखालिन्छ । तर त्यस्ता व्यभिचारीहरू जसले समाजले बाँधेको व्यवस्था नमानेर काइसङ्धोक वा काइफेक्मा वा हाडनाता फोर्दछन् र भाग्दछन्, तिनलाई गाउँसमाजबाट निकाला गरिन्छ । वंशबाट पनि हटक गरिन्छ ।
यति मात्र होइन, एकाघरका दाजुको पत्नी अर्थात् सहोदर भाउजुसँग व्यभिचार ।अभिचार गर्ने भाइलाई जारलाई झै काट्न पाइने चलन उसबेला देखिन्छ ।
आफ्नो पत्नीले अरू कसैसँग अनैतिक सम्बन्ध राखेको थाहा पाएमा काट्न पाउने हक उसबेला पतिलाई थियो । तर आफ्नो पत्नी राख्न मन परेमा र बिगार्ने वा दोषी पत्नीले दाम राखी क्षमायाचना गरेमा पतिले नै उसलाई राख्न पनि सक्दछ भन्ने पनि देखिन्छ । मन नपरेमा वा त्यस्तो व्यवस्थामा असहमत पतिले पत्नीलाई काट्न पनि सक्ने चलन उसबेला भएको देखिन्छ । तर व्यभिचार गर्ने पुरुष वा जारसँग रु. ८० लिएर पत्नीलाई आफै लान वा राख्न पनि दिइन्थ्यो भन्ने पनि बुझिन्छ ।
यी सबै कुराको छिनोफानो गर्ने अधिकार भने गाउँको सुभा(सुब्बा) को हुन्थ्यो । सुभा(सुब्बा) ले त्यस्ता कुराका हकमा निसाफ गरेबापतमा चकुई दस्तुर भनेर रु. ५ लिने चलन उसबेला थियो ।

सर्न्दर्भ सूची

Note: this article is taken from facebook status of Mr. Til Bikram Nembang “Bairagi Kainla”.

संझनामा कवी कुना

Kabi Kuna
Kabi Kuna

फेदेन स्थित पान्थर पत्रकार महासंघको कार्यालयमा छलफल कार्यक्रम सकेर सामान मिलाउदै गर्दा केरुङजी (उहाँलाई पुरा नाम नलिई थरमा जी राखेर परिचय गराइयो, त्यसैले मैले यहाँ उहाँको नाम केरुङजी मात्र लेखे) मलाई बोलाउन आइपुग्नु भयो । किन, के को लागि केहि भन्नु भएन । केवल “धमेन्द्रजीले तपाईलाई जसरी भएपनि लिएर आउनु भन्नुभएको छ” भन्नुभयो । साहित्यकार धमेन्द्र विक्रम नेम्बाङले मलाई किन र केका लागि बोलाउनु भयो मेरो दिमागमा केहि छिरेन । न म साहित्यकार नै हो, न म राजनीतिक कार्यकर्ता । नेपाली काग्रेसका नेता शुशील कोइरालाले फेदेनमा सम्बोधन गर्ने कार्यक्रम रहेकोले धमेन्द्रजी त्यहाँ पुग्नु भएको थियो । धमेन्द्रजी  धमेन्द्रजी र मेरो बाटो नै बेग्लै  । यत्ति भन्दा भन्दै पनि म आफूलाई राजनीति र साहित्यमा चासो नराख्ने मान्छे चाहि भन्दिन । मलाई यी दुवै विषयमा चासो र रुची छ ।

केरुङजीले मलाई डो¥याउँदै फेदन बजारको बीचमा अवस्थीत एक मिठाइए (खाजा) दोकानमा पु¥याउनु भयो । दोकान तराईको दोकान जस्तो देखिन्थ्यो । समोसा पहाड, मटरको तरकारी, पुरी टेबलमाथि र सिसाभित्र विभिन्न प्रकारका मिठाईहरु सजाइएको थियो । लिम्बू सघन क्षेत्रमा रहेको त्यस बजारमा प्रशस्तै गैर–लिम्बूहरु पनि छन् । लिम्बू सांस्कृतिमा पाँहुना तथा खेतालालाई जाँड–रक्सी दिने खाने र हाडबजार जाँन्दा खाजामा समेत जाँडरक्सी खाने चलन  । तर त्यस दोकानको अस्तित्वले त्यहाँका मानिसहरु (विषेश गरि लिम्बूहरु) मिठाई खान सिक्दै रहेछन् भन्ने लाग्यो । त्यहाँ वहुसंस्कृति फैलिने क्रममा छ भन्ने पनि देखियो ।

हिन्दी फिल्मका हिरोहिरोइन, फूल र अन्य झिलिमिलि पोष्टरहरु टासेको त्यस दोकानको एउटा कुनामा साहित्यकार पारिजातको फोटो टागिएको थियो । अनि त्यस फोटोको तल “कवी कुना” लेखिएको थियो । त्यस “कवी कुना” फेदेनमा अवस्थित साहित्यकारहरुको जमघट र साहित्यिक मन्था गर्ने ठाउँ रहेछ । चियाको घुटसंगै कवीता वाचन, साहित्यिक पुस्तक तथा लेखहरुको समिक्षा र साहित्यका विविध पक्षका बारे छलफल गरिने रहेछ ।

DSC00092“कवी कुना” पुग्दा केहि व्यक्तिहरुले कवीता वाचन गरीसक्नु भएको रहेछ । धमेन्द्रजीले म त्यहाँ पुगेपछि सबैसंग परिचय गराउनु भयो (दुःखको कुरो म उहाँहरु सबैको नाम सम्झन सक्दिन) । यहि बेला मैले साहित्यकार उपेन्द्र सुब्बालाई चिन्ने र बोल्ने मौका पनि पाए । परिचय पछि, कविता वाचनको क्रम फेरी शुरुभयो । त्यो साहित्यकारहरुको जमातमा पत्रकार, सरकारी तथा गैर–सरकारी क्षेत्रमा सेवा गर्ने, विभिन्न पेशा अंगाल्नुभएका व्यक्तित्वहरु थिए । लाग्यो यो सबैको लागि एउटा खुला ठाउँ हो र मलाई त्यसमा अटाउन कुनै ठूलो कुरो भएन । मैले त्यहाँ दुई जनाको कविता सुन्न पाए । एकजना साहित्य प्रेमले त कवीतामा नयाँ प्रयोग समेत गर्नु भएको रहेछ “एक शब्द” को कविता लेखेर । उहाँले एक हरफको ठाउँमा एक शब्द प्रयोग गर्नु भएको थियो । यो पनि नयाँ सोच हो । जो कोहिले यस्तो सोच्न सक्दैन भन्ने लाग्यो मलाई । सबैजनाले उहाँको नयाँ सोचलाई तालीले स्वागत ग¥यौ । त्यसपछि मेरो पालो आयो । कुनै बेला एक–दुई वटा कविता त मैले कोरेको थिए तर भन्ने बेलामा शिर्षक बाहेक केहि पनि याद आएन । त्यसो भएकोले मेलै विक्रम सुब्बाको छोटो कविता “काठमाण्डौं साहेब” याद थियो ।
काठमाण्डौं साहेबको खुट्टामा
फूलहरु टेक्ने काडेदार फलामका जुत्ता छ ।
काठमाण्डौं साहेको हातमा
पाँचवटा औलाहरु छन्
जसमध्ये चोर औला अत्यन्त सक्रिय छ ।

यहि कविता भनिदिए । सबैले मन पराउनु भयो । मन नपरोस् पनि कसरी विक्रम सुब्बाको कवीता सधै पेचिलो र मिठो हुन्छन् ।

कविताको क्रम सकिएपछि पान्थरमा देश विदेशका पुस्तकहरु पाउन गाह्रो हुने कुरोमा छलफल भयो । यस कुराको सामाधान गर्नको लागि त्यहाँका पत्रकार प्रेम ओझाले एक जना किताब दोकानका व्यापारीलाई काठमाण्डौंमा आउने देशी–विदेशी साहित्यिक किताबहरु ल्याइदिन आग्रह गरेको र दोकानेले पनि ल्याइदिने गरेको बताउनुभयो । आफूसंग भएका साहित्यिक किताबहरु साटासाट गरेर पढ्न सकिन्छ भन्ने कुराले सबैको हौसला बढ्यो । पढ्ने इच्छालाई केहिले छेक्दैन भनेको यहि यो ।

छुटिनु अघि धमेन्द्रजीले आफ्नो उपन्यास “रातो बाघ” बजारमा चाडै नै आउने जानकारी दिनुभयो । त्यसको लागि हामी सबैले अग्रीम शुभ–कामना दियौ ।

नोट ः धमेन्द्रीजीलाई मलाई “कवी कुना” मा बोलाउनु भएकोमा धेरै धेरै धन्यवाद दिन चाहन्छु ।

विसे नगर्चि बौलाएको बेला

दोस्रो जनआन्दोलन ताका श्रवण मुकारुङ दाईको “विसे नगर्चिको बयान” कविताबाट प्रभावित भएर “विसे नगर्चि बौलाएको बेला” कविता कोरेको थिए । मस्यौदा संविधानको विरुद्ध दलितहरुले, मधेशीहरुले, आदिवासी जनजातिहरुले, महिलाहरुले र गैर–हिन्दूहरुले गरेको आन्दोलनमा राज्यले गरेको ज्याजति र दमन देख्दा आज फेरी यो कविता तपाईहरुमाझ पोख्न मन लागेको छ ।

Sirjana .......

विसे नगर्चि बौलायो

गाँउ, शहर सबै तिर हल्ला फैलियो ।

विसेले बौलाएर महाराजलाई

विन्ति पनि विसायो ।

पहिले कसैले नसोध्ने विसेलाई

आजकाल

सबैले सोध्न थाले ।

उसका कुरा सुन्न टिकट काटीकाटी

लाइनमा बस्न पनि थाले ।

उसका चर्चा, परिचर्चा

इमेल र इन्टरनेटमा भए

होटल र पान पसलमा गरिए

“विसे त बौलाएछ” भनीए ।

बौलाएको बेला कस्तो कुरा गर्यो विसेले

ठूला घरे सुब्बा छक्क छ,

चार तले र ५४ झ्याले पक्क छन् ।

उनीहरुले सोच्नै नसकेका,

पिपलबोटे सार्किले भन्नै नसकेका,

सज्जन हुँदा उसले नै नबोलेका कुरा ।

आरनको आगोमा जलेको कुरा,

अनि हतौडाले ठोकेको कुरा

सबै बकिदियो बौलाहाले ।

त्यसैले त उ आजकाल प्रचलित छ

किनभने उ बौलाएको छ

र उसले साँचो बोलेको छ ।

बौलाउनु र साँचो बोल्नु यहाँ

पर्याय नै बनेको छ

साँचो बोल्नलाई यहाँ

बौलाउनु नै परेको छ ।

View original post

देश पढेलेख्याले नै त बिगारेका होइनन् ?

Sirjana .......

कहिले काहि मेरो मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार आइरहन्छ, “यो देश पढेलेख्याले नै त विगारेको होइनन् ?” पढेलेख्या मान्छेले त देश बनाउँछन् किन बिगार्छन् होला र ? कस्तो किसिमको प्रश्न हो यो भन्ने जस्तो पनि लाग्छ कहिलेकहि । तर मालाई लाग्छ पढ्नलेख्न जान्नु र शिक्षित हुनुमा धेरै अन्तर छ । त्यसैले नै मलाई हाम्रो देश नेपाल बिग्रिनुमा पढेलेख्याको हात धेरै छ जस्तो लाग्छ । यस्तो लाग्नुको पनि कारण छ । हामी सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो, देश संचालन गर्ने तीन अंगहरु छन् – कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका । अब यी तीन अंगमा को को छन् भनी हर्ेर्ने हो भने, कार्यपलिकामा मन्त्रिपरिषद र निजामति कर्मचारीहरु पर्दछन्, व्यवस्थापिकामा सांसद वा नेताहरु पर्दछन् र न्यायपालिकामा न्यायधिस र वकिलहरु पर्दछन् । यी क्षेत्रमा काम गर्ने निजामति कर्मचारीहरु भनेका स्नातक पास गरी लोकसेवा पास गरेर छानिएर आएका व्यक्तिहरु हुन् । नेताहरु पनि कुनै क्षेत्र वा समुदायबाट प्रतिनिधित्व गर्ने जान्नेसुन्ने पढेलेख्या व्यक्ति नै हुन् । न्यायधिस र…

View original post 156 more words

Nepal Demography 2011

nepaldiversityNational Census 2011 shows that there are 126 caste, ethnic and religious groups in Nepal. Out of the 126 caste/ethnic groups, Chhetri is the largest group whose population constitutes 16.6 percent of the total population followed by Hill Bahun/Brahman (12.2 %), Magar (7.1%), Tharu ((6.6%), Tamang (5.8%), Newar (5.0%), Kami (4.8%), Muslims (4.8%), Yadav (4.0%) and Rai (2.3%) (CBS, 2012). The total caste and ethnic (Adivasi Janajati/ indigenous nationalities) groups have been classified into five major categories for the convenience in the data analysis following the format of DFID and The World Bank, 2006 (DFID/World Bank, 2006). Table 1 demonstrates the distribution of male/female population of different caste and ethnic groups by major social categories.

Table 1: Male/Female Population by Caste/Ethnic Group and Sex, 2011

s.n. Caste/Ethnic Group Male Female Female % (Row) Female % (Column)
1. Bahun, Chhetri, Thakuri and Dasnami/Sanyasi 3,956,635 4,321,766 52.21 31.67
Chhetree 2,098,534 2,299,519 52.28 16.85
Bahun 1,546,082 1,680,821 52.09 12.32
Thakuri 204,043 221,580 52.06 1.62
Sanyasi/Dasnami 107,976 119,846 52.61 0.88
2. Tarai Brahman, Chhetri, Rajput and high caste 142,832 131,140 47.87 0.96
3. Tarai other/middle castes 1,881,694 1,771,760 48.50 12.98
4. Dalits 1,713,527 1,867,567 52.15 13.69
Hill Dalits 998,291 1,153,335 53.60 8.45
Tarai Dalits 640,924 633,190 49.70 4.64
Dalits others 74,312 81,042 52.17 0.59
5. Adivasi Janajati 4,539,726 4,947,916 52.15 36.26
Newar 642,352 679,581 51.41 4.98
Hill & Mountain Adivasi Janajati other than Newar 3,583,358 3943770 52.39 28.9
Tarai Adivasi Janajati 313,418 323,935 50.83 2.37
Adivasi Janajati Others 598 630 49.77 0.00
6. Muslim 584,754 579,501 48.13 4.25
7. Punjabi/Sikh 3,722 3,454 43.89 0.03
8. Bangali 14,914 11,668 43.89 0.09
9. Unidentified others 7,526 7,751 50.74 0.06
10 Foreigner 3,711 2,940 44.20 0.02
Total 12,849,041 13,645,463 51.50 100

Source: CBS, 2012: 144-163.

The Census also shows that about 51.5 percent of total population of 26,494,504 constitutes women which is an increase in women’s population compared to that (50.04 percent) of the past census of 2001. ‘Sex ratio of the population, defined as the number of males per 100 females’ recorded in 1991 and 2001 censuses were 99.5 and 99.8 respectively[1], which has further decreased to 94.2 in 2011 census. However, sex ratio of Tarai high, middle and Dalit castes are 108.9, 106.2 and 101.2 respectively. This indicates son preference among Tarai caste groups.

[1] See Acharya et al. 2008: 13-16 for the analytical discussion on it.

References

Acharya, Meena, Chaitanya Subba, Badri Niraula, Harihar Regmi, Shankar Aryal, Ananda Aditya, Shalik Ram Sharma and Amar Krishna Joshi. 2008. Caste, Ethnic and Gender Dimensions of Nepal’s Population: A Statistical Analysis, 1991-2001. Kathmandu: TPAMF, DFID and The World Bank.

DFID and The World Bank, 2006. Unequal Citizens: Gender, Caste and Ethnic Exclusion in Nepal: Summary. Kathmandu: The World Bank and DFID.

Government of Nepal. 2012. National Population and Housing Census 2011 (National Report). Kathmandu: Central Bureau of Statistics.