I was flying in the sky (of course, in the plane). I was watching white clouds and their black shadows in the hills. I was thinking, if we could walk on this cloud how easy or difficult would it be to walk there. It looks easy to walk on the snow but it is not that easy to walk on the snow. Human beings are ment to walk on grounds but we sometime walk on the cloud. It is also not unnatural for human beings to walk on the cloud. We like to walk on the cloud and that is why we imagined lots of things and among them flying machines are one of them. Now, we are able to fly in the sky physically and may be some day we’ll be able to walk on them, having a special device.

 

That was a talk of walk on a cloud – physically but in literature walk on the cloud has different meaning. Well, my thought at that time was not on the walk on cloud but on the hills and mountains, hills, gorges, rivers and river basins. I was looking at the clouds and suddenly, I talked to myself, “oh! May be I know some mountains and hills down there”. Then I started to look them carefully, their structure – forest, river, human settlement, road connection and so on. Some of them look familiar and some don’t.

 

 

I lived in Biratnagar for seven months and I visited Kathmandu more than a dozen times. That means, I flew that way more than 24 times. When you saw somebody for more than 24 times you recognize them because you see and hear him/her making moves but we humans do not remember the things that do not make moves or noise. This is another human nature. This applies also to human beings themselves. So, these mountains, hills and rivers were silent from many many years and we pass by them unnoticed. There are few people who recognizes them as well and they were extraordinary, like Dr. Harka Gurung. When ever I pass by them unknown (for me) mountains, hills and river, I think of Dr. Harka most of the times because of his ability to recoginize them. This time I did not remember him but I was trying to use my own experience. But I my effort went into vein. However, I managed to recognize Koshi river because of the large landscape that she has covered.

 

 

Koshi is really like a goddess with her wide connections of small rivers from everywhere. It was amazing how she look, up from the sky. She does not have water flowing in her way but there were beaches, wet-lands, forests and settlement of people in her path. How many vegitation she might have? I cannot answer that. There must be someone studied on this subject who could answer this.

 

Leaving that large landscape of Koshi, we enter into the mosic that has made by artist named farmer/s. This beautiful landscape of gara (i.e. small portion of land separated from other land in the form of rectangle), farm-land filled with different colour of green, brown, golden brown and different colour of earth, green trees, small pata khadi (pond made for processing jute and rare fish) and houses. I could see this painting upto the point where my eyes could see. These amazing landscapes (of my country) always fascinate me to travel more and more (even though I got scared of flying sometime).  In the meantime, Airhostess announces, “We’re landing in Biratnagar Airport in few minutes. Please fasten your seatbelts.” My chain of thoughts broke with this announcement and I started to think of hot climate of Biratnagar.

 

अपरिचित शहरमा

परिचित हुन चाहनेहरुको भिडमा

म पनि ठिड्ग उभिरहेको छु

आफूलाई चिनाउन ।

गाडि, मोटरसाइकल र रेल

सबै दौडीरहेका छन्

मानिसहरु हतारमा छन्

बस र रेलले छाड्ला कि भनेर

काममा ढिलो होला कि भनेर

दौडिनेहरुको घुइचोमा

म ठिड्ग उभिरहेको छु

आफूलाई चिनाउन ।

माग्नेहरु उभिएका छन्

बस र रेल कुर्नेहरु उभिएका छन्

उनीहरु उभिरहेका छन्

म उभिरहेको छु

तर

उनीहरु उभिनु र म उभिनुमा

अन्तर छ

म उभिरहेको छु

आफूलाई चिनाउन ।

उभिदा उभिदै

कति गए कति आए पत्तै भएन

कति भेटिए कति छुटि्टए गन्ति नै गरिएन

कत्तिले चिने या चिनेनन्

त्यो पनि थाहा भएन

तर

एउटा कुरा थाहा भयो

आफूलाई चिनाउन

ठिड्ग उभिएर हुँदैन रहेछ

आफूलाई चिनाउन त

सबैलाई उछिनेर

आगाडि जानु पर्दो रहेछ .।

 

March is a women’s month because 8th March is the International Women’s Day. On this day, we commemorate women’s power, women’s strengh and women’s emancipation.

We also celebrated this day in Biratnagar participating in rally and cultural program organized by various organizations. But one day celebaration is not enough. We need to commemorate it everyday. We need to raise voice against violence against women and start to respect women. Every month should be “Women’s Month” and everyday should be “Women’s day”.

Women participating in the rally in Jana Aandolan Chowk (which was known as Mahendra Chowk before Peoples’ Movement II) in Biratnagar.

 

People watching street theatre on Jana Aandolan Chowk in Biratnagar.

भोलि भेलेन्टाइन डे आरे । ग्लोबलाइजेसनको प्रभाव नेपालको शहरी क्षेत्रमा मज्जाले परेको छ त्यसैले हामीलाई भेलेन्टाइन डे को बारेमा केहि न केहि थाहा छ । मलाई पनि यो प्रेमी प्रेमीको दिवस, प्रणय दिवस अनि माया बाड्ने दिवस हो भन्ने थाहा पाएको छु । यसै सर्न्दर्भमा मैले मेरो एउटा माया सम्बन्धी कविता व्लगमा राखेको छु ।

 

कस्तो माया हो यो, आकाशको जुन झारी दिने ?

कस्तो प्रिति हो यो, उसको लागि ज्यानै दिने ?

उसलाई पाउनको लागि बुढासुब्बा र माई धाउने,

उसलाई खुशी पार्नको लागि नानाथरी कसमै खाने,

कस्तो माया हो यो, आकाशको जुन झारी दिने ?

कस्तो प्रिति हो यो, उसको लागि ज्यानै दिने ? उसलाई एकछिन नभेट्दा, उसैको यादमा छटपटाउने

उसको यादमा सधै आफूलाई नै बिर्सिदिने,

कस्तो माया हो यो, आकाशको जुन झारी दिने ?

कस्तो प्रिति हो यो, उसको लागि ज्यानै दिने ? Photo: gallary.hd.org

In the last week of December 2007, I visited Dhankuta and there I got the opportunity to visit Children’s Winter Camp.  Children in the camp has made pictures and when I saw them, my mouth was opened.  I don’t know who has made these art pieces and what title they have given to these art but I can see what they are saying.  You can also have a look on some of the arts.

Children singing songs in child home in Dhankuta.

When I came back home (Kthmandu), I got an interesting expressing from my nephew. He put two tuki (emergency lightes) on his head because he wants to be Junkiri (fire fly)…

Children can express everything – war, peace, happiness and sadness and all you need is a heart to understand it.

Well, this morning, I visited Hotel Soaltee for the first time in my life.  You must be surprised to know this but this is true.  I never had a need to go there.  It would not have been possible if Mr. Meheta had not invited me there to have breakfast there.  I met him yesterday at Biratnagar airport when our flight was delayed.  He wanted to start a business which is eco-friendly.  Since, I’m interested in working in the area of biodiversity his idea got my attention.  Without thinking I said yes to his proposal.

 

When I was drinking tea this morning, I got the call from Mr. Pokhrel (Mr. Meheta’s colleague) and asked me to bring my friend (who has done marketing before because Mr. Meheta said that he would like to work with smart people and education is not important for him) along with me.  I thought it would be a good opportunity to meet with businessman and know their ideas.  So, I called him and asked him to be ready to go and meet with them.  I pick him up on the way to Soaltee.  We headed to Hotel Soaltee one hour before thinking that we might caught into traffic.  As today is a holiday of Loshar, there was not much traffic so we reach there half an hour ahead.  We sit on the lobby.  There was a Christmas tree and boxes of gifts on its base, at the entrance.  Whole lobby was decorated with Christmas accessories – flowers, curtain, ginzer-bread and so on.  There were nice couches and chairs in the lobby and we sit on one of the couch.  It is not a surprise to have such type of furniture in such hotel.  But I always get fascinated with the paintings that are decorated in the hotels.  There were some nice paintings in the wall.  One artist was also selling his paintings to some guests out there and I was peeping at his painting each time he showed to them to the guests.

We had to wait for about an hour to see Mr. Pokhrel.  When he came, we had a nice chat.  I introduced my friend to him.  After some time, Mr. Mudbhari came and we introduced ourselves.  As we started to talk, Mr. Mudbhari asked my friend’s experience, qualification and CV.  When my friend said that he is studying in B.B.S. and he has some skills in marketing, he said, “You are not qualified for this job. If we had any position that suits you, we’ll call you ”.  My friend was surprised to hear this and so am I.  So, I cut the conversation saying that they must be very busy and we should leave. 

We came back with disappointment.  Before coming home, we sit together and had a cup of tea.  After departing from my friend, I telephoned Mr. Pokhrel and said that I was not happy with the talk and told him that we had not asked for the job.  I could not keep this feeling of disappointment with me only so I told him what I had thought about the meeting. 

Different people have different perspective.  We are struggling to do something and we might not have money or managerial or marketing skills but still we believe we know something and we want to do something.  In this process, we got offered job without asking and we got disqualified at the same time….without asking.  This is world …. everyday we keep on learning. 

I did not get the opportunity to meet Mr. Meheta again.  I don’t know what he has thought and asked me to meet him.  But yesterday he told me that we have to be positive in order to lead happy and prosperous life.  I’m taking his advice and I’m taking it positively.  Because of him, I got the opportunity to visit Hotel Soaltee and to be more careful before saying ‘yes’ to anything.    

This is a very good news that our Nepali brothers (Nepali peacekeepers) received award medals from the United Nations envoy for their work in Liberia (http://www.nepalnews.com.np/archive/2007/nov/nov22/news13.php).  We should appreciate for their hard work and honesty.  I hope they could do the same in their own country and we (citizen) could give them the award.  Do you think we could ever get this opportunity?

When I am at home (Nepal), I love to watch movies. I have watched many movies and documentaries based on Mohawk. I have seen Mohawk fighting for their survival and fighting for their territory. They fight with bow and arrows. They fight with guns. They fight in meadows, they fight in forest and they fight in mountains. They were killed, they signed treaties and they were defeated. Story ends.

Photo: Rashmi Thapa and me in the Long-house

Yesterday, when I visited Khanawake (Mohawk village near by Montreal) then I found another story. The story where, I thought was, ended was never ended there. Actually, it was the beginning. By nature, Mohawk are warriors. They have been living in this land for centuries. They have been fighting with all sorts of natural calamities and they have learned to live in co-existence with nature. They have survived and in certain way, they win this battle. So, how can they give up their fight just by signing treaties? How can they live without their identity? The identity which is engrained in their land, culture and tradition. They battle with assimilation and modernization. They battle for their existence. They battle for their identity. Now, I saw them keeping them intact.

Photo: Mohawk youth gathered for traditional dance

In Khanawake, I saw youth taking the lead. Youth are in the forefront of this battle. They have taken the responsibility of their elders. They were communicating in their own language and they were following and practicing their culture and tradition. They were learning from their elders and passing down to their younger brothers and sisters.

Mohawk in the past fought with French, fought with British. Now, they are fighting with ethnocide, ecocide and globalization. This fight is more complicated because they have to put their soul and mind in it. In the past, they fought with bow and arrow. Now, they are fighting with their feeling of solidarity, historical memories and wisdom. They were great warriors and they still are great warriors. I salute them for who they are.

Note: I thank Saelee Kamonphan for providing me the photographs.

काठमाण्डौं ….. काठमाण्डौ ………. नेपाल

सानफ्रान्सिस्को ………… काठमाण्डौं ……. नेपाल

तिम्रो माया मेरो माया ……… नेपाल

हा हा माया निर जालै मा

ऐ कान्छी !!

गीत गाउँदै मादल ठोक्दै नाचिरहेको श्रवण दाई (श्रवण नेपाली) लाई देख्दा पश्चिमाञ्चलको कुनै रोधी घरमा पुगेको भान हुन्छ । तर ढोकाबाट बाहिर टाउको निकालेर हेर्यो भने मात्र झलास्स हुन्छ र ए म त अमेरीकाको सानफ्रान्सिस्को शहरमा पो रहेछु । टेस्ट अफ हिमालयको बिषेशता नै यहि छ । टेस्ट अफ हिमालय ले साच्चै नै हिमालयको टेस्ट दिन्छ । खानेकुरामा त नेपाली पन छ नै तर त्यो भन्दा पनि ज्यादा श्रवण दाई र उनका कुक, वेटर र अन्य कामदारहरुको आत्मियताले नेपाली टेस्ट दिइरहेको हुन्छ । साँचै, विदेशमा नेपाली रेष्टुरा खोलीसकेपछि नेपाली स्वाद आउनु नै पर्छ तर त्यसमा पनि मादलको ताल, लोक गीत र नेवारी पाराको दौरा र टोपीमा सजिएको श्रवण दाईलाई भेट्दा सुनमा सुगन्ध थपिएको भान हुन्छ । श्रवण दाईले हरेक पाहुनासँग उत्तिकै सौहार्दता र आत्मियता दिन सक्नुभएको देख्दा उनको मन कति ठूलो छ भन्न सकिन्दैन । उनको मन, उनको रेष्टुरामा आउनेको लागि मात्र हैन अरुको निम्ति पनि त्यत्तिकै फराकिलो छ । उनी आफ्नो रेष्टुरालाई माया बाढ्ने ठाउँ भन्छन् । उनले जे भनेका छन् त्यो गरेर पनि देखाएका छन् । रेष्टुरामा खान आउने हरेक पाहुनाको आदर सत्कार उनी आफै गर्छन् । उनीहरुलाई नेपाल र नेपालीको बारे भन्नु, हात मिलाउनु, नाच गान गरेर देखाउनु उनको सत्कार गर्ने र माया बाढाउने क्रियाकलाप हुन् । आफूले बाड्ने माया त यिनै हुन् तर त्यस रेष्टुरामा आएर कतिले माया बाडे, कतिले माया साटे त्यसको हेक्का उनलाई छैन । तर हरेक सोमवार त्यहाँ हुने रोधीले भने पक्कै माया साटासाट गर्ने मौका नेपालीहरुलाई दिएको छ भन्नुहुन्छ टेष्ट आफ हिमालयका ग्राहक, गायक उत्तम र्राई ।

नेपाली संस्कृतिमा अथिति सत्कारको महत्वपूर्ण ठाउँ छ र नेपालीहरुले अथिति सत्कारलाई हेरर नै कुन मान्छे कस्तो छ भन्ने अनुमान लगाउछ । श्रवण दाईको अथिति सत्कारलाई हेर्दा परदेशमा बसेर पनि उनले नेपाली संस्कृतिको नाम उच्चस्थानमा पुर्याउनुभएको छ भन्दा फरक पर्दैन । नेपाली खानाको स्वादमा नेपाली मसलाको काम उनको त्यहि अथिति सत्कारले गरेको छ । विदेशमा खोलिएका नेपाली रेष्टुरा मध्येको नेपालीपन र स्वाद दिने रेष्टुरा मध्ये सानफ्रानसिस्कोको टेष्ट अफ हिमालय एक हो ।माया बाढ्ने क्रममा श्रवण दाई र उनका साथीहरुले आफ्नो रेष्टुरा भित्र मात्र माया बढाएका छैनन् रहेछ । उनीहरुले रेष्टुरा बाहिर पनि कयौ भोका र दुःखीहरुलाई माया बाडिरहेका रहेछन्, “करी विदआउट वरी” कार्यक्रम (www.currywithoutworry.org) अर्न्तगत । करी विदआउट बरी कार्यक्रमद्धारा उनीहरु हप्ताको एक पटक सानफ्रान्सिस्कोका गरीब दुःखीहरुलाई खाना खुवाउने काम गर्छन् । करी विदआउट बरीको परिकारमा नेपाली तरकारी, भात, दाल, सुख्खा रोटी खुवाइने गरीन्दो रहेछ । खाना खाने र खाना खुवानेहरु एक क्षणको लागि भए पनि विना सुर्ताका साथ खाना खाउन् भन्ने हिसाबले यो कार्यक्रम गरिएको रहेछ । त्यसको साथै अन्य यहाँका मानिसहरुलाई नेपाली खानाको स्वाद दिलाउने धेध्य पनि यस कार्यक्रमको रहेछ ।

विश्वको एउटा कुनाको एउटा सानो गाउँबाट आएर विश्वको ख्यात्रि्राप्त शहरमा धर्मको काम गर्न सक्नु ठूलै कुरा हो । ठूलो ठाउँ, ठूलो शहर, ठूलो कुरा, ठूलो सपना देख्नेहरुको कमी छैन । तर ठूलो ठाउँमा खाना खुवाउने सानो काम जस्तो लागे पनि त्यो कामले एउटा सानो मान्छेको मनमा कति ठूलो ठाउँ बनेको छ त्यो त्यहि व्यक्तिलाई नै थाहा होला । दिनभरी खान नपाएर भोको भएर मुसा कुदिरहेको भुडिमा पेटभर अन्नको दाना भरिदा कस्तो अनुभव होला । तर उनले सानफ्रानसिस्कोका भोकाको पेट भर्ने मात्र काम गरेका छैनन् । उनले साना साना नानीहरुको मुखमा खाना, तनमा लुगा र बस्नको लागि घर, “आमाको घर” दिएका छन् । आफ्नै आमा बाबाले दिन नसक्ने काम श्रवण दाई र उनका साथीहरुले गरीरहेका छन्, नेपालमा भएका केहि अनाथ बालबालिकाको लागि । उनीहरु आफ्नो खर्चमा केहि कटौती गर्छन् र त्यो रकम नेपाली बालबालिकाको लागि खर्च गर्छन् । उनीहरुले गरीरहेको कामको उपलब्धि गोदावरी स्थित आमाको घरमा देख्न सकिन्छ । आमाको घरले नेपालमा भएका अनाथ वालवालिकाको लागि आश्रय प्रदान गर्ने काम मात्र गरेको छैन, त्यहाँ उनीहरुले आमाको माया दिने आमा पाएका छन् । राम्रो शिक्षा, खाना र नाना पनि पाएका छन् । त्यो घर साँचै नै आमाको घर बनेको छ । आमाको घरलाई चलाउने वा भनौ त्यहाँ जीवन व्यतित गरिरहेका वालवालिकाहरुको लागि खाने, बस्ने, पढाउने लेखाउने सबै कुराको व्यवस्था श्रवण दाई र उनका साथीहरुले गरेका छन् । त्यस्तो शहर, जहाँ अरुको लागि पनि सोच्ने सम्म पनि फुर्सद हुदैन त्यहि शहरमा बसेर आफूले कमाएको पैसाले आफू मात्र हैन अरुको पनि जरुरत पूरा गर्न सक्नु अविश्वनिय लाग्छ तर यसलाई मूर्त बनाएका छन् श्रवण नेपाली र उनका सहयोगी साथीहरुले । जहाँ इच्छा छ त्यहाँ उपाय पनि भन्थे बुढापाकाले उनीहरुले गरेका कामदाई हेर्दा साँचै इच्छा र लगन भन्दा ठूलो केहि रहेनछ भन्ने लाग्छ । इच्छा गर्यो र त्यही अनुसार काम गर्दै गयो भने त्यो पूरा गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण श्रवण नेपालीले दिएका छन् ।

टेष्ट अफ हिमालयमा बसेर त्यहाँका दाजुभाई, दिदीवहिनीहरुसंग केहि समय विताउँदा यस्तो लाग्यो, जति धेरै उनीहरु नेपाल बाहिर बसेका छन् त्यति नै धेरै देशको लागि माया पलिराखेका छन् अनि त्यो माया बढ्ने क्रम जारी छ । “आफ्नो मातृभूमिलाई बाहिरबाट हेर्दा आमाको कोखलाई बाहिर बसेर हेरे जस्तै हुन्छ” भन्नुहुन्छ श्रवण दाई । टेष्ट अफ हिमालय हिमालयलाई श्रवण दाई “माया बाढ्ने ठाउँ भन्नुहुन्छ” र साँचै नै टेष्ट अफ हिमालय माया बाड्ने ठाँउ भएको छ । नेपालीको माया, त्रि्रो माया, हाम्रो माया …. नेपाल ।

नोटः यो लेख मैले पोहर साल (सेक्टेम्बर २००६ मा) अमेरीकाबाट घर फर्केपछि लेखेको थिए । मलाई टेष्ट अफ हिमालयमा लैजाने र श्रवण दाई र उहाँका सहयोगीहरुसंग भेटाउने साथी उत्तम र्राईको संझना आयो र यो लेख संम्प्रेषण गर्न मन लाग्यो । आज उत्तम र्राई यो संसारमा रहेनन् तर उनको याद सधै मेरो मनमा रहिरहने छ ।

फूलले कस्को मन छुदैन होला, फूलको नाम लिने साथ धेरैको मनमा आनन्द आउने गर्छ । त्यसैले त साहित्यमा फूललाई विशेष स्थान दिइने गरिन्छ । फूललाई सुन्दरता, आनन्द, प्रेम, शान्ति, आदिको प्रतिकको रुपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ । साहित्यमा मात्र नभएर हाम्रो दैनिक जीवनमा पनि फूलको ठूलो महत्व छ । घर सजाउन, देवतालाई चढाउन, पूजाआजा गर्न, विशेष अवसरहरुमा बधाई दिन अनि प्रमी (प्रेमीकालाई उपहार दिन फूलको असाध्यै प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ । विभिन्न किसिमा देवतालाई विभिन्न किसिमका फूल चढाइन्छ । त्यस्तै गरी पूजाको प्रकृति हेरी फूलको प्रयोग भएको पनि कतिपय ठाउँमा हामीले देखेकै छौ । विशेष गरी पाश्चात्य समाजमा, प्रमी -प्रेमीका होस् वा साथीभाई, आदान प्रदान गरिने फूलहरुमा गुलाफको फूलले विषेश महत्व राखेको हुन्छ । विभिन्न रंग र जातिका फूलले विभिन्न खाले संन्देशहरु दिइरहेको हुन्छ । उदाहरणको रातो गुलाफले “म तिमिलाई माया गर्छु” भन्ने सन्देश दिन्छ भने गुलावीले “तिमि राम्रो छौ”, सेतोले विदाई वा विछोडको संकेत दिएको हुन्छ भने पहेलो गुलाफले “म तिम्रो साथी बन्न चाहन्छु अथवा तिमि मेरो राम्रो साथी हौ” भन्ने संकेत गर्छ । यी विभिन्न रंग र जातिका फूलहरुको प्रयोग गरी फूलहरु प्रणय दिवसका दिन आदान प्रदान गरिएका कुराहरु प्रायः हामी सबैलाई थाहा छ । सूचनाले हामीलाई पाश्चात्य संस्कृतिमा प्रयोग हुने विम्ब र त्यसको अर्थका बारेमा धेरै जानकारी दिएको छ ।

अब कुरा गरौं लिम्बू संस्कृतिको । पाश्चात्य संस्कृतिमा जस्तै लिम्बू संस्कृतिमा पनि फूलको महत्व धेरै छ, सायद पाश्चात्य संस्कृतिमा भन्दा पनि बेसी । लिम्बूहरुको पवित्र धर्मशास्त्र मुन्धुममा फूललाई जीवनको प्रतिकको रुपमा राखिएको छ । विभिन्न जाति, प्रजातिका फूलहरुले विभिन्न किसिमका जनावर, मान्छे र प्रेतात्माहरुका प्रतिकका रुपमा चिनिन्छन् । मुन्धुम अनुसार हरेक मान्छेको प्रतिकको रुपमा अर्को लोकमा एउटा फूल हुन्छ । अर्को लोकमा फूलेको त्यो फूल राम्रो संग फूली रहेको छ भने त्यो मान्छेको स्वास्थ्य तथा मानसिक स्थिति राम्रो हुन्छ तर त्यो फूल मुर्झाएको छ भने उसको स्वस्थ्य र प्रतिष्ठामा प्रतिकुल असर परिरहेको हुन्छ भन्ने मान्यता छ । त्यसैले अर्को लोकमा भएको मान्छेको प्रतिक रुपी फूललाई मुर्झाउन नदिन विभिन्न किसिमका अनुष्ठानहरु लिम्बूले गर्ने गर्छन् । नाहेन्/नाहाङमा, फूङमा चामा तथा माङ्गेन्न यसका उदाहरण हुन् । यी अनुष्ठानहरुमा मानिसको आँखि डाहलाई नास गर्ने, मानिसको शिर उठाउने र उसको स्वास्थ्यको कामना गर्दै यी पूजा तथा अनुष्ठान गरिन्छ । यी अनुष्ठानमा मानिसको शिर उठाउने कार्य गर्दा खाश गरी अर्को लोकमा भएको मानिसको प्रतिक रुपी फूललाई जगाउने र फूलाउने काम गरिन्छ । यी अनुष्ठान पूरा गरीसकेपछि लिम्बूहरुले आफूलाई पुनःजागरित भएको पाउछन् र शिर ठाडो गरेर हिड्छन् ।

फूलहरुमा सेक्मुरी फूल (Celery/Apicum graveolen) लाई मुन्धुममा मान्छेको प्रतिक मानिन्छ । यस फूल फैलनु र सप्रनुलाई राम्रो मानिन्छ । मित्तिक्के फूङ अर्थात् लंकाशनी वा आँखा तरुवा फूल (Mirabilis jalapa) भने मृतकको फूलको रुपमा चिनिन्छ । यस फूललाई धारि्मक अनुष्ठानमा राख्ने गरिन्दैन । हेत्लाइ फुङ् हेल्लाङ्फुङ् जुन रातो रंगको फूल हुन्छ त्यसलाई आँखीडाहीको फूल भनिन्छ । अर्को तिर अन्दङ् फुङ वा बाबरी फूल (Ocimum basilicum) लाई बाघ अथवा जनावरको प्रतिक मानिन्छ । मुन्धुममा बाघ र मान्छेको लडाइ पर्दा उनीहरुको आमाले बाघको प्रतिक अन्दङ फुङ् र मान्छेको प्रतिक सेक्मुरी फुङ्लाई हेरेर उनीहरुको अवस्था कस्तो छ भन्ने थाहा पाएकी थिइन् भन्ने कथा छ ।

लिम्बू मुन्धुमको साथ साथै जनजीवनमा छएको अर्को एक महत्वपूर्ण फूल छ, जसलाई सिङ्जाङ्गो भनिन्छ । यो फूल पहाडि क्षेत्रमा पाइने एक प्रकारको वास्ना आउने रातो सुनाखरी (a kind of red sweet-smelling/fragrant/aromatic orchid) फूल हो । यो सुनाखरीले तरुनी-तन्नेरीको प्रतिकको रुपमा हेरीन्छ । यो सुनाखरीको राम्रो वासना आउने र हर्ेदा पनि राम्रो हुने हुनाले होला तरुनी -तन्नेरीले एक आपसमा आदान प्रदान गर्ने फूलको रुपमा पनि यसलाई मुन्धुममा वर्णन गरिएको छ । कक्फेवा फूङ अर्थात् चाँपको फूल (Magnolia/Michelia champaca) लाई लिम्बू जनजीवनमा नयाँ जोस, जाँगर र उमंगको रुपमा हेरीन्छ । यसरी चाँपको फूललाई नयाँ जोस, जाँगर र उमंगको रुपमा हेरीनुको अर्थ हो यसले दिने नयाँ वर्षो संकेत हो । चाँप फूल्नु भनेको लिम्बू गाँउले जनजीवनमा नयाँ वर्ष शुरु भएको संकेत हो, जसरी जापानमा साकुरा (आरु फूल) फुल्नुलाई नयाँ वर्षो आगमन भन्ने बुझिन्छ । त्यसैले माघ महिनालाई कक्फेवा पनि भनिन्छ र कक्फेवा -चाँप) फूल फूल्नुले नयाँ वर्षको आगमन भएको बुझिन्छ ।

लिम्बू मुन्धुममा धेरै किसिमका फूलहरुको वर्णन पाइन्छ र ती वर्णनमा तिनिहरुको उत्पत्ति र महत्वको बारेमा बताइएको छ । यो गहन खोजीको विषय हो । यो वनस्पती विज्ञान, वातावरण तथा सांस्कृतिको विद्यार्थीहरुलाई अध्ययन गर्नको लागि राम्रो तथा महत्वपूर्ण विषय हुनसक्छ । लिम्बू समुदायमा फूललाई जीवनसंग गाँसेर हेर्ने अनुष्ठान जसलाई फुङ्मा चामा भनिन्छ । यो अनुष्ठानले पनि लिम्बूहरुको जीवन फूल जस्तै छ भन्न झझल्को दिइनै रहन्छ ।

(यो लेख कतारबाट प्रकाशन हुने पत्रिका सेमी फक्ताङ्लुङमा प्रकाशित भएको थियो)