घुस लिने र दिने दुवै देशका शत्रु हन् भन्ने भनाई नेपालका राजा पृथ्वी नारायण शाहले करिब १३५ वर्षअघि भनेका थिए । उनले त्यो वेला पनि उनका कर्मचारीहरुलाई घुस खुवाउने र कर्मचारीहरु घुस खाने रहेछन् भन्ने बुझिन्छ । यस बारे थाहा पाएर नै होला उनले कुनै दिन नेपाल घुसखोरीले ग्रस्त हुन्छ भनेर यो बारे सबैलाई सचेत गरेका रहेछन् । जे होस् घुसको कुरा नेपालमा पहिले देखि नै चलि आएको एउटा (नराम्रो) चलन रहेछ भन्न सकिन्छ । तर यो चलन नराम्रो हो भन्ने सबैलाई थाहा भए पनि घुस खुवाउनु हाम्रो समाजमा गर्वको कुरा हो कि जस्तो लाग्न थालेको छ ।

 

म मान्छेहरु बाटोमा, रेष्टुरेन्टमा, भोजभतेरमा, घरमा अनि भेटघाटमा कुरा गरा गरीरहेको सुन्छु । यत्ति काम गर्नको लागि मैले यत्ति पैसा दिए । फलानोले फलाना काम गर्न फलानालाई उत्ति पैसा खुवाएछ । यत्ति हजार घुस मागेको थियो तर मैले यत्तिमा मिलाए । आदि इत्यादि । यस्ता कुरा मैले मात्र होइन अन्य कयौ नेपालीले दैनिक जीवनमा सुनिरहेको कुरा हो । यी कुराहरु सुन्दा लाग्छ उनीहरुलाई घुस खुवाएको कुरा भन्दा गर्व लाग्छ ।

 

करीब डेढ वर्षअघि मैले स्कूटरको लाइसेन्स लिने बेलामा यस्ता धेरै कुराहरु सुन्नु परेको थियो । लाइसेन्स लिनको लागि तयारी गर्दा धेरैले किन दुःख गर्र्छौ पैसा देऊ लाइसेन्स घरमा नै आइपुग्छ । तर मलाई लाग्यो आखिर मैले स्कूटर चलाउन जान्नै पर्छ र चलाउन जानेको पनि छ र जानेको कुरालाई किन घुस खुवाएर लाइसेन्स निकाल्ने । हामी जस्तो पढेका र बुझेका युवाहरुले नै गैरकानूनी काम गर्न थालेपछि हामी पछिकाले के सिक्लान् भन्ने हामीले बुझ्नु पर्छ । अनि मैले लाईसेन्सको परिक्षा दिए र पास पनि गरे । परिक्षा पास गरेको एक हप्ता पछि लाइसेन्स लिन जान्दा एक जाना छिमेकी दिदी कामले यातायात कार्यालय पुग्नु भएको रहेछ । यातायात कार्यालयमा लाइसेन्स लिन आएको भन्दा छक्क परेर हेर्नुभयो र मलाई हाँस्दै किन दुःख गरेको भनेर प्रश्न गर्नु भयो । उहाँले आफूले लाइसेन्स ५ हजार दिएर बनाएको र त्यो पनि घरैमा आएको कुरा गर्नु भयो । उहाँको बोलीमा मैले परिक्षा दिएर लाइसेन्स लिन मूर्खतापूर्ण काम गरेको भन्ने भान थियो । उहाँ आफूले घुस खुवाएर लाइसेन्स निकाल्नु भएको गर्व गर्दै हुनुहुन्थ्यो । अनि मलाई त्यसै बेला घुस खुवाउनु नेपालमा गर्वको कुरा हो कि क्या हो भनेर लेख लेख्न मन लागेको थियो । अनि हिजो एउटा साथीले गाडिको लाइसेन्स लिदा तेस्रो पटकको परिक्षामा पास गरेछ र उसलाई पनि धेरैले पैसा खुवाएर लाइसेन्स लिने सुझाव दिएको रहेछ । तर उसले ३ पटक त के ३० पटक भए पनि परिक्षा दिएर नै पास गर्छु भनेछ । एक दुइ जना घुस नखुवाई लाइसेन्स निकाल्ने पनि रहेछौ भनेर खुशी लाग्यो । तर घुस खुवाएर लाईसेन्स वा कुनै पनि काम गर्ने सुझाव दिनेहरु देखेर मलाई हरेस लाग्छ । घुसको विषयमा कुरा गर्यौ भने हामी प्रायः कर्मचारीको मात्र कुरा गर्छौ तर हामी उपभोक्ता वा सेवाग्राहीको पनि घुसखोरीमा उत्तिकै ठूलो हात छ । यस कुरालाई हामी प्रायः ध्यान दिदैनौ । घुस खानेलाई चाहि नानाथरि भन्न बाकि राख्दैनौ तर घुस खुवाउनेलाई चाहि घुस खुवाउन सक्ने पैसावाल रहेछ भनेर चुप लाग्छौ । तर यसरी कत्तिन्जेलसम्म घुस खुवाउनेलाई समाजले सम्मान गर्ने हो र घुस खुवाउने काममा गर्व गर्ने हो ?