महिलाहरु राजनीति, प्रशासनिक, न्यायिक क्षेत्रमा पछि परेकारपरिएका छन् । उनीहरु पछि पर्नाको कारण महिला प्रति राखिने परम्परागत पितृसत्तात्मक सोच र व्यवहार हुन् । पितृसत्तात्मक सोचले खास गरी महिलाहरुलाई पुरुषको अधिनमा राखिनु पर्दछ र उनीहरु राजनीतिक, प्रशासनिक वा न्यायिक काम गर्न सक्छम् हुदैनन् भन्छन् । उनीहरु प्रति भएको यस प्रकारको भेदभाव र उनीहरुलाई हेरीने दृष्टिकोणमा परिवर्त्तन गर्नको लागि महिलालाई त्यस्ता क्षेत्रमा ल्याउनु पर्छ भनी महिला आन्दोलनकारीहरुले आवाज उर्ठाईरहेका छन् । उनीहरुले महिलाले ३३ प्रतिशत स्थान राजनीतिक, प्रशासनिक र न्यायिक क्षेत्रमा पाउनु पर्छ भनीरहेका छन् र यस कुरालाई अहिलेको सरकारले पनि स्वीकार गरिसकेको स्थिति छ । यस्तो स्थितिमा महिलाले ३३ प्रतिशत आरक्षण पाए भने त्यसलाई कसरी कार्यान्वयन गरिन्छ भन्ने कुरा महत्वपूण् भएर जान्छ ।

महिला जैविक रुपमा सबै एकै हुन्छन् तर साँस्कृतिक रुपमा महिला फरक फरक छन् । कथित उच्च जातका महिला, दलित महिला, मुसलमान महिला, आदिवासी जनजाति महिला, मधेशी महिला र दर्ुगम क्षेत्रका महिला, महिला भित्रका साँस्कृतिक विविधता बोकेका महिला हुन् । यी महिलाहरुका अवस्था र स्थान घर-परिवार, समाज र राज्यमा फरक फरक छन् । उदाहरणको लागि दलित महिला अन्य महिलाको तुलनामा फरक छ किनभने समाजमा उनीहरुलाई हिन्दू धर्म मान्यता अनुसार तल्लो जातको भनिने गरिन्छ र मन्दिर, पंधेरा जस्ता र्सार्वजनिक स्थलमा जान समेत रोक लगाइन्छ । यस किसिमको भेदभाव उनीहरुले आफ्नो परिवार भित्र खप्न नपरे पनि समाजमा उनीहरुले यस प्रकारको भेदभाव खप्नु परेको छ । दलित भित्र पनि तर्राईका दलित झनै धेरै मारमा परेका छन् । वादी महिलालाई देह व्यापार गर्ने जातका महिला भनी कतिपय मानिसहरुले बुझ्ने गर्दछन् । मुसलमान महिला धार्मिक अल्पसंख्यक भएका कारण उनीहरुलाई राज्य र समाजले आर्कै दृष्टिकोणले हर्ेर्ने गर्दछ उदाहरणको लागि ूनेपाली पनि मुसलमान हुन्छ र रुू भन्ने प्रश्न सहित हर्ेर्ने गरिन्छ भने मुसलमान महिलाले अपनाउने पर्दा परम्पराले गर्दा पनि उनीहरुको घरपरिवार भित्र र बाहिर गरिने व्यवहार अन्य समुदायको महिलाको भन्दा फरक छ । मधेशी महिलालाई छालाको रंग र उनीहरुले बोल्ने भाषाको आधारमा पहाडियाहरुले भेदभाव गरेको देखिन्छ ।

आदिवासी जनजाति महिलाको सर्न्दर्भमा भने यस समूह भित्र विविध किसिमका महिला छन् । यहाँ विभिन्न धर्म सप्रदाय जस्तै हिन्दू, बौद्ध, बोन, किरात देखि लिएर प्रकृतिपुजक छन् । यस समुदायमा नेवार जस्ता तुलनात्मक रुपले राम्रा अवस्था भएका महिला देखि लिएर वनजंगलमा घुमि हिड्ने महिलासम्म छन् । नेवार महिला शिक्षा, स्वस्थ्य र रोजगारीको हिसाबले उनीहरुको अवस्था अन्य आदिवासी जनजाति महिलाको भन्दा निकै राम्रो भएता पनि साँस्कृतिक रुपमा उनीहरुको स्थान राम्रो छ भन्न सकिने अवस्था छैन । अर्को तिर जंगलमा जीवन बिताईरहेका राउटे महिला मात्रको नभएर पुरुषको समेत स्थिति राम्रो छैन । उनीहरुको जीवन पद्धति र साँस्कारका कारण उनीहरु जंगलमै बस्न रुचाउँछन् भने त्यस्तो ठाउँमै गएर उनीहरुको जीवन सुहाउने किसिमले उनीहरुको अवस्था सुधार्ने प्रति राज्यको ध्यान कमै गएको दखिन्छ । उनीहरुलाई स्थायी जीवन बिताउनेहरुले घुमन्ते जाति वा जंगली अवस्थामा रहेको जाति भनेर हेरेको पाइन्छ । आफ्नो घर, परिवार भित्र साँस्कृतिक रुपमा केही राम्रो स्थानमा भएका र्राई, लिम्बू, गुरुङ जस्ता आदिवासी महिलाले घर बाहिर सोहि किसिमको स्थान पाएका छैनन् ।

विभिन्न समुदायमा महिलाको अवस्था र स्थान फरक फरक छ । त्यसैले महिला भन्ने बित्तिकै जैविक रुपमा एकै वर्ग वा राज्यको कानुनले उनीहरुलाई एकै स्थानमा राखेता पनि जातरजाति विशेषको साँस्कृती र उनीहरुले एक अर्कालाई हर्ेर्ने दृष्टिकोणले उनीहरुलाई फरक फरक स्थितिमा राखेको छ । यस्तो किसिमले गाँजिएर बनेको महिलाको समुहलाई ३३ प्रतिशत आरक्षण भनेर मात्र पुग्दैन । उनीहरुको भिन्नतालाई केलाएर विभिन्न समुह ९दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, धार्मिक अल्पसंख्यक, क्षेत्रीबाहुन, दर्ुगम क्षेत्र० का महिलालाई उनीहरुको जनसंख्याको आधारमा कोटा छुट्याइनु पर्दछ । त्यस पछि पनि त्यस समुह भित्रका पनि कुन समुदायका महिला अत्यन्त पछि परेका छन्, त्यसको पहिचान गरेर, त्यस समुदायका महिलालाई प्रथमिकता दिनु पर्दछ । यदि उनीहरु पद सम्हाल्न सक्ने योग्यता नभएको खण्डमा कसरी उनीहरुलाई कविल बनाउने हो त्यस किसिमको कार्यक्रम संचालन गर्नुपर्दछ । अत्यन्त पछि परेका समुदायका महिला, खोजिएको पदमा काम गर्न योग्यता नपुगेको अवस्था भएको खण्डमा मात्र त्यस भन्दा राम्रो स्थिति भएको समुदायको महिलामा जानु पर्दछ ।

खासगरी पछि परेका समुदायलाई अघि ल्याउने नीति आरक्षणले लिएको हो भने यसले तल्लो भन्दा तल्लो तहमा परेकालाई माथि आउने अवसर दिनु पर्दछ । त्यसैले आरक्षण भित्र पनि आरक्षणको नीति आवश्यक छ ।

नोटः यो लेख अन्नपूर्ण पोष्टमा प्रकाशित भएको थियो ।